Очилова Дилафруз Фуркатовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Тарқоқ склерозли беморларни даволашда транскраниал магнит стимуляциянинг роли», 14.00.13 – Неврология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.2.PhD/Tib3559.
Илмий раҳбар: Маджидова Якутхон Набиевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент педиатрия тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Самарқанд давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.17.03.
Расмий оппонентлар: Гайбиев Акмалжон Ахмаджонович, тиббиёт фанлари доктори (DSc), доцент; Аликулова Нигора Абдукадировна, тиббиёт фанлари доктори (DSc), профессор.
Етакчи ташкилот: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади:
тарқоқ склероз билан беморларни даволашда транскраниал магнит стимуляцияси ролини ўрганишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
тарқоқ склерознинг кечиш тури, касалликнинг босқичлари ва реабилитацион потенсиал даражасини ҳисобга олган ҳолда транскраниал магнит стимуляцияни қўллаш юқори клиник самарадорликка эришиш ва бузилган функсияларни комплекс тиклаш асосланган;
илк бор доминант симптомларга (мотор, когнитив, аффектив) боғлиқ ҳолда стимуляция мақсадларини танлаш мос келадиган функсионал тизимларга мақсадли таъсир кўрсатишини таъминлаши исботланган;
кросс-корреляцион таҳлил натижасида транскраниал магнит стимулясияни қўллаш орқали ҳаракат функсиялари, когнитив кўрсаткичлар, чарчоқ камайиши ва ҳаёт сифатини ошириш ўртасидаги боғлиқлик аниқланган;
нейрореабилитация қилиш учун ишлаб чиқилган алгоритм шахсий ёндашув имкониятларини кенгайтирувчи, беморларни стратификация қилиш ва реабилитация схемаларини касалликнинг кечиш турига қараб индивидуал танлаш асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Тарқоқ склерозли беморларни даволашда транскраниал магнит стимуляциянинг роли бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида (Ўзбекистон Республикаси ССВ ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 10.06.2025 й. 19/74-сон хулосаси):
биринчи илмий янгилик: тарқоқ склерознинг кечиш тури, касалликнинг босқичлари ва реабилитацион потенсиал даражасини ҳисобга олган ҳолда транскраниал магнит стимуляцияни қўллаш юқори клиник самарадорликка эришиш ва бузилган функсияларни комплекс тиклаш имконини берган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Самарқанд давлат тиббиёт университети кўп тармоқли клиникаси (24.01.2025 йил 17-сон буйруғи) ва Қашқадарё вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (02.05.2025 йил 39-сон буйруғи) клиник амалиётига жорий этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: ҳозирги кунга қадар ТС кечишини таҳлил қилиш асосан анамнестик, демографик ва клиник-функсионал омилларнинг тикланиш прогнозига таъсирини ҳисобга олмасдан, касалликнинг оғирлик даражаси ва зўрайиш суръатини баҳолаш билан чекланган. Ўтказилган тадқиқотда илк бор касаллик бошланишининг хусусиятлари, кечиш тури, беморнинг ёши ва жинси бирлаштирилди, бу эса беморларни реабилитация аралашувларига потенсиал жавобига кўра табақалаштириш имконини берган. Бундай ёндашув реабилитацияни башоратли режалаштириш учун янги имкониятлар очади. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: реабилитацион потенсиалнинг клиник кўрсаткичларини аниқлаш реабилитация аралашувининг ҳажми ва интенсивлигини олдиндан башорат қилиш, кераксиз шифохонага ётқизиш ва текширувларни камайтириш имконини берган. Бу бевосита даволаш харажатларини 1200000 сўмга камайтириш, терапиянинг мақсадли йўналишини яхшилаш ва соғлиқни сақлаш ресурсларидан оқилона фойдаланиш имконини бермоқда. Хулоса: Кенг қамровли клиник ва аналитик таҳлил натижалари ТС билан беморларда функсионал тикланишни баҳолаш ва башорат қилиш учун тизимли ёндашувни ишлаб чиқишга имкон берди, бу эса беморларни реабилитация дастурларига танлаш ва йўналтириш учун шахсийлаштирилган тизим учун асос бўлган.
иккинчи илмий янгилик: илк бор доминант симптомларга (мотор, когнитив, аффектив) боғлиқ ҳолда стимуляция мақсадларини танлаш мос келадиган функсионал тизимларга мақсадли таъсир кўрсатишини таъминлаши исботланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Самарқанд давлат тиббиёт университети кўп тармоқли клиникаси (24.01.2025 йил 17-сон буйруғи) ва Қашқадарё вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (02.05.2025 йил 39-сон буйруғи) клиник амалиётига жорий этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: анъанавий реабилитация усуллари касалликнинг ривожланиш тури, ногиронлик даражаси ва когнитив ҳолатни ҳисобга олмаган ҳолда универсал тарзда қўлланилган бўлса-да, ушбу тадқиқот биринчи марта қатламли ёндашувни таклиф қилади. Беморлар реабилитация салоҳияти даражасига кўра бўлинган, бу бизга турли клиник кичик гуруҳлардаги стандарт усулларнинг самарадорлигини объектив равишда солиштириш ва қўшимча нейромодуляция учун кўрсатмаларни асослаш имконини берган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: Реабилитациянинг стандарт усулларини индивидуаллаштириш ортиқча ёки самарасиз юкламалардан қочиш имконини беради, ресурслардан (вақт, асбоб-ускуналар, ходимлар) фойдаланишни оптималлаштиради, такрорий реабилитация курслари нархини 980000 сўмга камайтиради ва бирламчи дастур бўйича даромадни оширади. Бу реабилитацион даволаш учун бюджет маблағларини янада оқилона тақсимлашни таъминлайди. Хулоса: Анъанавий реабилитация самарадорлигини стратификацияланган баҳолаш ТСда мослашувчан, индивидуаллаштирилган реабилитация тактикаларига эҳтиёж борлигини кўрсатган ва аралашув схемаларини клиник жиҳатдан фарқлаш учун асос бўлиб хизмат қилган, бу даволаш натижаларини яхшилайди ва функсионал тикланиш вақтини қисқартирган.
учинчи илмий янгилик: кросс-корреляцион таҳлил натижасида транскраниал магнит стимулясияни қўллаш орқали ҳаракат функсиялари, когнитив кўрсаткичлар, чарчоқ камайиши ва ҳаёт сифатини ошириш ўртасидаги боғлиқлик аниқланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Самарқанд давлат тиббиёт университети кўп тармоқли клиникаси (24.01.2025 йил 17-сон буйруғи) ва Қашқадарё вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (02.05.2025 йил 39-сон буйруғи) клиник амалиётига жорий этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: Олдинги тадқиқотларда ТС нинг клиник формалари ва фунсионал резервининг ТМСга жавоб таъсири ҳисобга олинмаган. Ушбу тадқиқот шуни кўрсатдики, ТМС юқори ва ўртача реабилитация потенсиали ва ремиттив кечиш тури бўлган беморларда энг самарали бўлиб, ҳаракат ва когнитив функсияларнинг сезиларли яхшиланишини таъминлаган. Усулнинг дифференциал самарадорлиги клиник ва неврологик профилга қараб белгиланган, бу стимуляция протоколини танлашни шахсийлаштиришга имкон берган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: ТМС ўтказишнинг нисбий харажатларига қарамай, усулни амалга ошириш уч ой ичида барқарор клиник самарага эришиш имконини берган, бу қайта шифохонага ётқизиш зарурати ва даволаш жараёнида қўшимча медикаментоз харажатларини камайтирган. Харажат-фойда нисбатини ҳисоблаш (C/Б ратио = 2,92) узоқ муддатда усулнинг мақсадга мувофиқлигини тасдиқлайди. Хулоса: Тарқоқ склерозда ТМСнинг кечиш шакли ва функсионал захира даражасига қараб исботланган самарадорлиги стандарт терапевтик ёндашувларни кучайтириш ва даволашнинг функсионал натижаларини яхшилаш орқали усулни шахсийлаштирилган нейрореабилитация доирасида қўллаш имконини берган.
тўртинчи илмий янгилик: нейрореабилитация қилиш учун ишлаб чиқилган алгоритм шахсий ёндашув имкониятларини кенгайтирувчи, беморларни стратификация қилиш ва реабилитация схемаларини касалликнинг кечиш турига қараб индивидуал танлаш имконини берган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Самарқанд давлат тиббиёт университети кўп тармоқли клиникаси (24.01.2025 йил 17-сон буйруғи) ва Қашқадарё вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (02.05.2025 йил 39-сон буйруғи) клиник амалиётига жорий этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: илгари ТМС нинг ТС билан беморларнинг функсионал ҳолатига таъсири турли функсионал соҳаларнинг яхшиланиши ўртасидаги муносабатларни ҳисобга олмаган ҳолда алоҳида шкалалар ёрдамида баҳоланган. Ушбу тадқиқотда СДМТ баллининг ошиши чарчоқнинг пасайиши (ФИС) ва ҳаёт сифатининг яхшиланиши (МСИС-29), шунингдек, мотор фаоллиги индекслари (Т25-ФW и 9-ҲПТ Д) билан чамбарчас боғлиқлигини биринчи марта математик жиҳатдан асосланган ва бу ТМС тизимли тиклаш самарадорлигидан дарак беради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: ТМС таъсирида беморнинг аҳволини мултифакториал яхшилаш терапиянинг бир курсида комплекс тикланишга эришишга имкон берган, бу узоқ ва алоҳида аралашувларга бўлган эҳтиёжни камайтирган. Бу эса реабилитация курслари сони ва беморларни қўллаб-қувватлаш харажатларининг 1 миллион 450 минг сўмга камайиши, соғлиқни сақлаш ресурсларидан оқилона фойдаланиш имконини берган. Хулоса: Кросс-корреляцион таҳлил натижалари шуни тасдиқладики, ТМС маҳаллий эмас, балки тизимли таъсир кўрсатиб, бир вақтнинг ўзида когнитив, мотор ва аффектив функсияларга таъсир қилади. Бу уни ТС билан оғриган беморларни, айниқса касалликнинг кўп симптомли кечиши шароитида интегратив реабилитация қилишнинг самарали воситасига айлантиради.
