Турабоева Яйра Рустамжоновнанинг 
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): Оʻзбек аёллари анъанавий тақинчоқларининг тарихий-этнографик хусусиятлари ва трансформацияси (Фарғона водийси материаллари асосида), 07.00.07 – Этнография, этнология ва антропология (тарих фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: Б2022.4.PhD/Tar967
Илмий раҳбар: Валихонова Гулнорахон Комилжоновна – тарих фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, PhD.03/2025.27.12.Tar.10.01.
Расмий оппонентлар: Турсунов Сайфулла Нарзуллаевич – тарих фанлари доктори, Йўлдошев Салимжон Валиевич – тарих фанлари бўйича фалсафа доктори. 
Етакчи ташкилот: Наманган давлат университети.
Диссертациянинг йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади тарихий-этнографик материаллар асосида ХХ асрда Фарғона водийси ўзбек аёллари ҳаётида анъанавий тақинчоқлар, улар билан боғлиқ анъаналар, рамз ва белгиларнинг семантик таҳлили, этноҳудудий хусусиятлари ҳамда трансформациялашув жараёнларини ёритиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Фарғона водийси аёлларига хос анъанавий тақинчоқлар локал хусусиятларига кўра ажралиб турувчи заргарлик мактаблари (Қўқон, Марғилон, Асака, Андижон), уста заргарлар ишидаги тафовутлар, муайян этнос аёлларига хос безаклар (ўзбек, қирғиз, тожик, уйғур, араб в.ҳ ), хўжалик юритиш шаклига қараб (“ой балдоқ”- кўчманчи аҳоли орасида, “тиллақош”, “зебигардон”, “тавқ” каби мураккаб шаклли тақинчоқлар ўтроқ аҳоли орасида) ҳамда нархига кўра фарқланувчи зеб-зийнат буюмларига ажратилганлиги тарихий-этнографик материаллар асосида очиб берилган;
совет мустамлакачилик мафкураси чекловларига қарамай, заргарлар томонидан тақинчоқ турлари, номлари, услубларининг сақлаб қолингани, фаолиятлари эса яширин амалга оширилгани, бу билан улар ўз хонадонида шуғуллангани, заргарлик буюмлари эса яширин “қўлда сотилгани”, тақинчоқларга нисбатан бойлик, куч, ишонч тимсоли деб қараш, аёллар томонидан эса аждодлар мероси сифатида тақинчоқ, зеб-зийнатдан иборат “она мерос ёки бисот” сифатида сақланиши, онадан фақат қиз фарзандига мерос бўлиши, оилада қиз бўлмаганда келинга ўтгани этносоциологик тадқиқотларда исботланган;
водий аҳолиси орасида зеб-зийнат буюмларининг руҳий (Фарғона водийсида айниқса, аёллар орасида заргарлик буюмлари, олтинни ўғирлаш инсонни васвасага қўяди, ақлдан оздиришига), табиий, тиббий таъсир этиши ҳақида қарашлар мавжудлиги, ўзбек аёллари орасида мафтункор, гўзаллик ва нафосат тимсоли сифатида қимматбаҳо тошлар ёки тақинчоқ (металли) номи билан исм қўйиш (Маржона, Ёқутхон, Феруза, Олтиной, Тиллахон, Лаълихон каби) тарихий-этнографик маълумотлар асосида далилланган;
ХХ асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб заргарлик буюмларини артелларда конвеер асосида ишлаб чиқарилишининг йўлга қўйилиши, мафкуравий босим, “совет ишчи аёли” қиёфасини гавдалантиришда анъанавий тақинчоқларни сунъий урфдан чиқаришга уриниш, маҳаллий заргарларнинг касодга учрагани, фаолиятини тўхтагани, айни шу даврдан бошлаб тақинчоқларнинг трансформациялашуви кучайиб борганлиги, ишлаб чиқарувчи заводлар фаолияти, хомашёси, сарф-харажати, савдоси, ҳамда “тилла магазин” ларга оид маълумотлар фақат марказга тақдим этилганлиги статистик ҳамда архив маълумотлар асосида аниқланган. 
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқот натижасида ишлаб чиқилган илмий хулоса ва таклифлар асосида:
Фарғона водийси аёлларига хос анъанавий тақинчоқлар локал хусусиятларига кўра ажралиб турувчи заргарлик мактаблари (Қўқон, Марғилон, Асака, Андижон), уста заргарлар ишидаги тафовутлар, муайян этнос аёлларига хос безаклар (ўзбек, қирғиз, тожик, уйғур, араб в.ҳ ), хўжалик юритиш шаклига қараб (“ой балдоқ”- кўчманчи аҳоли орасида, “тиллақош”, “зебигардон”, “тавқ” каби мураккаб шаклли тақинчоқлар ўтроқ аҳоли орасида) ҳамда нархига кўра фарқланувчи зеб-зийнат буюмларига ажратилганлигига оид маълумотлардан Ўзбекистон Республикаси Маданият вазирлиги ҳузуридаги “Миллатлараро муносабатлар ва хорижий мамлакатлар билан дўстлик алоқалари” қўмитасининг турли миллатлар маданиятига бағишланган илмий-амалий конференция, семинар, давра суҳбатлари, шунингдек, маънавий-маърифий тадбирларни ташкил этишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Маданият вазирлиги ҳузуридаги “Миллатлараро муносабатлар ва хорижий мамлакатлар билан дўстлик алоқалари” қўмитасининг 2023-йил 21-ноябрдаги № 14-08-2545-сонли маълумотномаси). Тақдим қилинган маълумотлар маънавий-маърифий тадбирлар учун тайёрланган тарғибот материалларини илмий ва сифат жиҳатидан бойитилишига хизмат қилган;
совет мустамлакачилик мафкураси чекловларига қарамай, заргарлар томонидан тақинчоқ турлари, номлари, услубларининг сақлаб қолингани, фаолиятлари эса яширин амалга оширилгани, бу билан улар ўз хонадонида шуғуллангани, заргарлик буюмлари эса яширин “қўлда сотилгани”, тақинчоқларга нисбатан бойлик, куч, ишонч тимсоли деб қараш, аёллар томонидан эса аждодлар мероси сифатида тақинчоқ, зеб-зийнатдан иборат “она мерос ёки бисот” сифатида сақланиши, онадан фақат қиз фарзандига мерос бўлиши, оилада қиз бўлмаганда келинга ўтганлиги тўғрисидаги маълумотлардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон тарихи” телеканалининг “Этно” кўрсатувларининг ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2023-йил 14-декабрдаги №02-30-1892-сонли маълумотномаси). Натижада, телетомошабинларнинг Ўзбекистон тарихига доир билим, тассавурларини янада бойитилишига ҳамда ёш авлодни ватанпарварлик руҳида тарбиялашга хизмат қилган; 
водий аҳолиси орасида зеб-зийнат буюмларининг руҳий (Фарғона водийсида айниқса, аёллар орасида заргарлик буюмлари, олтинни ўғирлаш инсонни васвасага қўяди, ақлдан оздиришига), табиий, тиббий таъсир этиши ҳақида қарашлар мавжудлиги, ўзбек аёллари орасида мафтункор, гўзаллик ва нафосат тимсоли сифатида қимматбаҳо тошлар ёки тақинчоқ (металли) номи билан исм қўйиш (Маржона, Ёқутхон, Феруза, Олтиной, Тиллахон, Лаълихон каби) тарихий-этнографик маълумотлардан Ўзбекистон Республикаси Маданият вазирлиги ҳузуридаги “Миллатлараро муносабатлар ва хорижий мамлакатлар билан дўстлик алоқалари” қўмитасининг турли миллатлар маданиятига бағишланган илмий-амалий конференцияларни ташкил этишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Маданият вазирлиги ҳузуридаги “Миллатлараро муносабатлар ва хорижий мамлакатлар билан дўстлик алоқалари” қўмитасининг 2023-йил 21-ноябрдаги № 14-08-2545-сонли маълумотномаси). Натижада, ушбу маълумотлар турли миллатлар маданиятига бағишланган илмий-амалий конференция, семинар, давра суҳбатлари материалларининг илмий ва ишончли далиллар билан бойишига хизмат қилган;
ХХ асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб заргарлик буюмларини артелларда конвеер асосида ишлаб чиқарилишининг йўлга қўйилиши, мафкуравий босим, “совет ишчи аёли” қиёфасини гавдалантиришда анъанавий тақинчоқларни сунъий урфдан чиқаришга уриниш, маҳаллий заргарларнинг касодга учрагани, фаолиятини тўхтагани, айни шу даврдан бошлаб тақинчоқларнинг трансформациялашуви кучайиб борганлиги, ишлаб чиқарувчи заводлар фаолияти, хомашёси, сарф-харажати, савдоси, ҳамда “тилла магазин”ларга оид маълумотлар Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон тарихи” телеканалининг “Этно” кўрсатувларининг ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2023-йил 14-декабрдаги №02-30-1892-сонли маълумотномаси). Ушбу материаллар кўрсатувнинг мазмунан бой, қизиқарли бўлишини таъминлаган, телетомошабинларнинг Ўзбекистон тарихига доир билим, тассавурларини янада бойитилишига ҳамда ёш авлодни ватанпарварлик руҳида тарбиялашга хизмат қилган.