Boynazarov Ilhom Rustam o‘g‘lining
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmogʻi nomi): “CsFAMA asosidagi perovskit quyosh elementlari optik, fotovoltaik xususiyatlari hamda barqarorligiga CPTU va TCEP passivlovchi moddalarining ta’siri”, 01.04.05 – Optika (fizika-matematika fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.3.PhD/FM1369.
Ilmiy rahbar: Quvondiqov Vahobjon Ortiqovich, fizika-matematika fanlari doktori, katta ilmiy xodim.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: U.A. Arifov nomidagi Ion-plazma va lazer texnologiyalari instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Ion-plazma va lazer texnologiyalari instituti, DSc.05/2025.27.12.FM/T.09.01
Rasmiy opponentlar: Raxmatullaev Ilyos Arzimurodovich, fizika-matematika fanlari doktori, professor; Urolov Shamsiddin Zayniddinovich, fizika-matematika fanlari falsafa doktori (PhD), katta ilmiy xodim.
Yetakchi tashkilot: Chirchiq Davlat Pedagogika Universiteti
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: CPTU ([4-(carbamothioylamino)phenyl]thiourea) bilan hajmiy passivatsiya hamda TCEP (Tris(2-carboxethyl)phosphine hydrochloride) bilan interfeys injeneriyasi yordamida CsMAFA perovskit quyosh elementlari samaradorligini hamda uzoq muddatli barqarorligini oshirish.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
-ilk bor UV–Vis yutilish spektrlari tahlilidan I₃⁻ ning 288 nm va 352 nm, I₂ ning 503 nm pik o‘zgarishi dinamikasidan CPTU moddasining yodid oksidlanish reaksiyalarini bostirishi, ya’ni yodning I₂/I₃⁻ holatlari CPTU tomonidan reduksiyalanishi aniqlandi;
-CsFAMA fotolyuminessensiya spektri piki 787 nm dan CPTU qo‘shilgandan so‘ng 783 nmgacha 4 nm “ko‘k siljishi” hamda intensivligini 3 martadan ko‘proqqa ortishi orqali perovskit dona chegaralaridagi sayoz galogenid vakansiyalari/antisayt nuqsonlari kamayganini va lokal ta’sirlar zaiflashganini ko‘rsatib berildi;
-birinchi marta CPTU molekulasi CsFAMA perovskitlarda yod superoksidlanish reaksiyalarini bostiruvchi va defektlarni passivatsiya qiluvchi modifikator sifatida qo‘llanildi, hamda CsFAMA perovskitini hajmiy passivatsiya qilish yordamida qurilmaning EO‘S 20.74% dan 22.97% gacha oshirildi, ekspluatatsion barqarorligi esa 1000 soatda 84% saqlanishiga erishildi;
-FTIR spektrlaridagi TCEP ning C=O guruh piki 1725 sm⁻¹ dan 1709 sm⁻¹ ga qizil siljishi, Me-4PACz dagi P–OH guruh tebranishi ~940 sm⁻¹ dan 929 sm⁻¹ ga siljishi orqali TCEP NiOx defektlarini passivlashtirishi hamda Me-4PACz o‘zaro Van-der Vals bog‘lanishi yordamida interfeysni yaxshilashi mexanizmlari ochib berildi;
-birinchi marta Raman spektrlarida ~930 sm⁻¹ atrofida P=O···Ni koordinasion piki paydo bo‘lganligi orqali TCEPO ning NiOx yuzasiga kimyoviy integratsiyasi eksperimental jihatdan ko‘rsatib berildi;
-statsionar fotolyuminessensiya va TRPL tahlillari asosida TCEP modifikatsiyasidan so‘ng fotolyuminessensiya intensivligi pasayishi va zaryad tashuvchilarning yashash vaqti 395 ns dan 306 ns gacha qisqarishi kuzatildi. Natijada perovskitdan NiOx ga zaryadlarning eksraksiyasi 1.3 marta orttirildi;
-birinchi marta TCEP molekulasi NiOx/Me-4PACz interfeysini modifikatsiya qiluvchi reduktant va passivator sifatida qo‘llanildi, hamda NiOx/TCEP/Me-4PACz/CsFAMA perovskit strukturasida 26.34% samaradorlikka va 9369 soatlik (T₈₀) ekspluatatsion barqarorlikka erishildi. Bu amaldagi CsFAMA PQE lari uchun rekord ko‘rsatkich hisoblanadi.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. CsFAMA asosidagi perovskit quyosh elementlari optik, fotovoltaik xususiyatlari hamda barqarorligiga CPTU va TCEP passivlovchi moddalarining ta’siri qiyosiy taxlillari bo‘yicha olingan ilmiy natijalari asosida:
perovskit quyosh elementlarining standart bir quyosh nurlanishi (AM 1.5 G) ostida eng yuqori va o‘rtacha fotovoltaik parametrlari aniqlash hamda statistik baholash metodlaridan; perovskit quyosh elementlarining fotovoltaik parametrlari orqali ularning uzoq muddatli ekspluatatsion barqarorligini test qilish metodlaridan I.A.Karimov nomidagi Toshkent Davlat Texnika Universitetida f.-m.f.d., prof. Ayupov Q.S. rahbarligida 2021-2025 yillarda olib borilgan № F-OT-2021-497 “Fotoelektrik issiqlik batareyalari asosidagi quyosh kogeneratsion qurilmalarini yaratishning ilmiy asoslarini ishlab chiqish” nomli fundamental loyiha ilmiy-texnikaviy vazifalarini bajarishda foydalanilgan. Ilmiy natijalardan fotoelektrik stansiyalarning energetik parametrlarini hisoblash, ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining sutkalik va oylik dinamikasini hisoblashning matematik modelini tuzishda samarali foydalanilgan.
TCEP moddasidan foydalanilgan holda kovak teshik tashuvchi qatlamdagi nuqsonlarni passivatsiya qilish usuli Xitoy Xalq Respublikasining Nanjing Texnologiya Universiteti (Kelajak texnologiyalari maktabi, Moslashuvchan elektronika yo‘nalishi) da professor Sunsun Li rahbarligida 2023–2025 yillar mobaynida amalga oshirilgan BE2022023 raqamli loyiha doirasida organik quyosh elementlarini tayyorlashda qo‘llanilgan. Ushbu yondashuvni amalda tatbiq etish qurilma samaradorligini 2% ga oshirish va 100 soatgacha ishlash barqarorligini yaxshilash imkonini bergan.
CsFAMA asosidagi perovskit quyosh elementlari optik, fotovoltaik xususiyatlari hamda barqarorligiga TCEP passivlovchi moddasining ta’siriga oid ilmiy natijalardan xorijiy jurnallardagi maqolalarda (Journal of Alloys and Compounds. 2025. V.1049. p.185407, IF=6.3; ACS Photonics. 2025, (ASAP) IF=6.7; ACS Applied Materials & Interfaces, V.17(42), p.58973-58982. IF=8.3) NiOx/perovskit interfeysini modifikatsiya qilish, zaryadlar tashilish jarayonini yaxshilash, perovskit qurilma barqarorligi va EO‘S ni oshirish strategiyasi sifatida foydalanilgan. Ilmiy natijalardan foydalanish PQE barqarorligi va samaradorligini oshirish imkonini bergan.
