Раджапова Регина Рустамовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “ХВИИ–ХВИИИ асрлар рус расмий ёзма ёдгорликларида процессуал фразеологизмлар: коммуникатив-прагматик аспект” 10.00.04 – Европа, Америка ва Австралия халқлари тили ва адабиёти ихтисослиги.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1. PhD/Fil5576
Илмий раҳбар: Кулмаматов Дусмамат Саттарович, филология фанлари доктори, профессор
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети, DSc.03/30.12.2019.Fil.27.01.
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори, профессор Сиддикова Ирода Абдузухуровна ва филология фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент Хужанова Озода Тожиевна
Етакчи ташкилот: Урганч давлат университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ХВИИ-ХВИИИ асрлардаги рус расмий ёзма ёдгорликлари матнларидаги процессуал фразеологизмларнинг структур ва семантик хусусиятларини уларнинг коммуникатив-прагматик хусусиятлари нуқтаи назаридан аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ХВИИ–ХВИИИ рус расмий ёзуви ёдгорликлари матнида қўлланилган “процессуал фразеологизмлар", "фразеологик перформатив конструксиялар", “фразеорефлекслар”, “турғун фразаралар”, “сугГЭСтив фразалар” таҳлил қилиниб, умумий категориал ʻпроцессуалликʼ семасига эга бўлган турғун сўз бирикмаларини лексик ҳамда метафорик бирикмалардан фарқловчи тоифавий белгилари (лексик бўлинмаслиги, фразеологик маъно турғунлиги, идиоматиклиги) аниқланган;
ХВИИ–ХВИИИ асрлардаги рус расмий ҳужжатларида мавжуд бўлган процессуал фразеологизмларнинг семантик модификациялари (экспрессивлик, таъсирчанлик, баҳолаш) коммуникатив-прагматик жиҳатдан ёндашув негизида шакилланганлиги илмий асосланган;
ХВИИ–ХВИИИ асрлар рус расмий ёдгорликларида қўлланилган процессуал фразеологизмларнинг денотатив-сигнификат ва коннотатив макрокомпонентли ҳаракат, фаолият, ҳолат, муносабат, борлиқ каби тоифаларини ифодалайдиган маънолари далилланган;
ассертивлар, директивалар ва деклоративлар сифатида ХВИИ–ХВИИИ асрлар рус расмий ёдгорликлари матнларида пропозицион мазмун билан процессуал фразеологизмлар, фразеологиялашган перформатив консрукциялар, фразеорефлекслар, турғун ҳамда сугГЭСтив фразалар қўлланилиши устувор эканлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. ХВИИ-ХВИИИ аср рус расмий ёзма ёдгорликлари материаллари асосида процессуал фразеологизмларни ўрганиш ва таҳлил қилишга бағишланган тадқиқот материаллари жорий этилган:
ХВИИ–ХВИИИ рус расмий ёзуви ёдгорликлари матнида қўлланилган “процессуал фразеологизмлар", "фразеологик перформатив конструксиялар", “фразеорефлекслар”, “турғун фразаралар”, “сугГЭСтив фразалар” таҳлил қилиниб, умумий категориал ʻпроцессуалликʼ семасига эга бўлган турғун сўз бирикмаларини лексик ҳамда метафорик бирикмалардан фарқловчи тоифавий белгилари (лексик бўлинмаслиги, фразеологик маъно турғунлиги, идиоматиклиги) аниқланганига доир илмий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2022-2024-йилларда амалга оширилган № ИЛ-402104209 рақамли “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” номли инновацион лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети 2025-йил 1-декабрдаги 04/1-5747-сон маълумотномаси). Ушбу лойиҳада ХВИИ-ХВИИИ асрларга оид рус расмий ёзувининг процессуал фразеологизмлари семантикаси бўйича функсионал-параметрик таҳлил усулини қўллаган ҳолда тадқиқотлар тақдим этилди. Ушбу лойиҳа доирасида диссертациянинг олинган илмий натижалари ва улар асосида ишлаб чиқилган амалий тавсиялар электрон платформа карталар йиғиндисини яратиш бўйича дастур ва топшириқларни такомиллаштиришга кўмаклашди;
ХВИИ–ХВИИИ асрлардаги рус расмий ҳужжатларида мавжуд бўлган процессуал фразеологизмларнинг семантик модификациялари (экспрессивлик, таъсирчанлик, баҳолаш) коммуникатив-прагматик жиҳатдан ёндашув негизида шакилланганлиги илмий асосланганига доир илмий хулосалардан Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети ҳузурида филология фанлари доктори, профессор Маджидова Раъно Уришевнанинг 2020-2022 йилларда Давлат илмий-техника дастурлари доирасида бажарилган ФЗ-2019062034 рақамли “Хорижий тилларда сўзлашувчилар учун ўзбек тилини интенсив ўргатувчи мултимедиа маҳсулотларини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳасида қўлланилган (Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университетининг 2025-йил 20-ноябрдаги 24/747-сон маълумотномаси). Натижада процессуал фразеологизмларнинг семантик модификациялари таҳлили ушбу лойиҳа доирасида яратилган ўзбек ва рус тиллари миллий-маданий сўзлар глоссарийсини тузишда ёрдам берди;
ХВИИ–ХВИИИ асрлар рус расмий ёдгорликларида қўлланилган процессуал фразеологизмларнинг денотатив-сигнификат ва коннотатив макрокомпонентли ҳаракат, фаолият, ҳолат, муносабат, борлиқ каби тоифаларини ифодалайдиган маънолари далилланганига доир илмий хулосалардан Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети ҳузурида филология фанлари доктори, профессор Маджидова Раъно Уришевнанинг 2020-2022 йилларда Давлат илмий-техника дастурлари доирасида бажарилган ФЗ-2019062034 рақамли “Хорижий тилларда сўзлашувчилар учун ўзбек тилини интенсив ўргатувчи мултимедиа маҳсулотларини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳасида қўлланилган (Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университетининг 2025-йил 20-ноябрдаги 24/747-сон маълумотномаси). Натижада хорижий тилларда сўзлашувчилар учун ўзбек-рус тилида мултимедиа маҳсулотлари мажмуасини яратиш учун асос бўлган тадқиқотлар тақдим этилди. Процессуал фразеологизмларга оид илмий хулосалар ва диссертациянинг амалий натижалари рус тилидаги ўзининг маъносини структурасида умумий категориал ʻпроцессуалликʼ семасига эга бўлган турғун сўз бирикмаларини ўзбек тилига таржима қилиш муаммоларини ёритишга ёрдам берди, бу ушбу лойиҳа доирасида ўқув-методик ва билим ресурсларининг барча турларини тайёрлаш учун материалларнинг таркибий қисмига айланди;
ассертивлар, директивалар ва деклоративлар сифатида ХВИИ–ХВИИИ асрлар рус расмий ёдгорликлари матнларида пропозицион мазмун билан процессуал фразеологизмлар, фразеологиялашган перформатив консрукциялар, фразеорефлекслар, турғун ҳамда сугГЭСтив фразалар қўлланилиши устувор эканлиги исботланганига оид илмий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2022-2024-йилларда амалга оширилган № ИЛ-402104209 рақамли “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” номли инновацион лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети 2025-йил 1-декабрдаги 04/1-5747-сон маълумотномаси). Натижада ХВИИ-ХВИИИ асрларга оид рус расмий ёзуви процессуал фразеологизмларининг коммуникатив ва прагматик ташкил этилганлиги тўғрисидаги диссертациянинг хулосалари ва амалий натижалари жорий этилди, улар монография мазмунини бойитишда ўз аксини топди ҳамда ушбу инновацион лойиҳа доирасидаги дастур ва қўлланмаларни такомиллаштиришга кўмаклашди.