Набиева Рушана Жамол қизининг фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон.
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси: Озиқ-овқат номлари янги ўзлашмаларининг генетик, семантик ва лексикографик тадқиқи”, 10.00.01 – ўзбек тили (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № B2024.2.PhD/Fil4780 Диссертация бажарилган муассаса номи: Қарши давлат университети.
Илмий раҳбар: Шукуров Отабек Улашевич, филология фанлари доктори, профессор.
Илмий Кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, Илмий Кенгаш рақами: Термиз давлат университети ҳузуридаги илмий даражалар берувчи PhD.03/2025.27.12.Fil.12.04 рақамли Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Худайқулов Абдулла Эшқуватович, филология фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент; Абдиев Муродқосим Болбекович, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети.
Диссертация йўналиши: амалий ва назарий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек тилидаги озиқ-овқат номлари янги ўзлашмаларининг генетик, семантик ва лексикографик хусусиятларини илмий асосда тадқиқ этиш ҳамда уларнинг лексикадаги ўрни ва аҳамиятини очиб беришдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ўзбек тили лексикасида озиқ-овқат номлари янги ўзлашмаларининг фаол қўлланаётганидан келиб чиқиб, уларнинг миллий тил тизимидаги ўрни ва кўлами (меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар, озиқ-овқат маҳсулотлари реестри, ошпазлик соҳасига оид реклама матнлари ва таомномаларда ортиб бориши) илмий асосда далилланган;
400 та озиқ-овқат номлари янги ўзлашмалари генетик жиҳатдан тизимли таҳлил қилиниб, уларнинг шаклланиш манбалари (француз, инглиз, рус, италян, испан, араб, турк ва бошқа тиллар) ҳамда этимологик хусусиятлари (милкшейк – инглизча милкшаке – сут ва музли аралаш ичимлик, смуз – инглизча смоотҳие – мева ёки сабзавотли силлиқ ичимлик; чизкейк – инглизча чеесеcаке – пишлоқли торт; кукси – корейсча гуксу – сабзавотли макарон каби) ҳамда мавжуд лексик қатламларни бойитишдаги роли очиб берилган;
озиқ-овқат номлари янги ўзлашмалари мавзувий жиҳатдан 11 та макро гуруҳга ажратилиб, гуруҳларнинг ички тузилишида кичик луғавий-маъновий гуруҳларнинг шакллангани ва улар ўртасидаги ўзаро лексик-семантик муносабатларнинг (гипо-гиперонимик, градуонимик, партонимик, иерархионимик, синонимик, омонимик, полисемантик) мунтазам равишда мустаҳкамланиб бораётгани исботланган;
лексикага янги ўзлашаётган озиқ-овқат номлари янги ўзлашмалари умумий изоҳли ва соҳавий луғатлар мисолларида тизимли таҳлил этилиб, лексикографик тавсифлашнинг илмий мезонлари ва амалий тавсиялари ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек тилидаги озиқ-овқат номлари янги ўзлашмаларининг генетик, семантик ва лексикографик таҳлилини ўрганиш жарайонида эришилган илмий натижалар асосида:
ўзбек тили лексикасида озиқ-овқат номлари янги ўзлашмаларининг фаол қўлланаётгани, уларнинг миллий тил тизимидаги ўрни ва кўлами билан боғлиқ маълумотлардан давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги 2021–2022-йилларда бажарилган А-ОТ-2019-10 “Ўзбек тилида нейминг: меъёрий-ҳуқуқий асосларини яратиш” амалий грант лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 14-июндаги 01/4-2503-сонли маълумотномаси). Натижада лойиҳа луғат корпусининг тузилишига доир янги илмий манба ва маълумотлар билан бойиган;
озиқ-овқат номлари янги ўзлашмаларининг генетик жиҳати, уларнинг шаклланиш манбалари (француз, инглиз, рус, италян, испан, араб, турк ва бошқа тиллар) ҳамда этимологик хусусиятлари билан богʻлиқ маълумотлардан Давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги 2021-2023-йилларда бажарилган ПЗ 2020042022 “Туркий тилларнинг лингводидактик электрон платформасини яратиш” амалий грант лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 4-мартдаги 04/1-833-сонли маълумотномаси); Натижада лойиҳадаги янги ўзлашмалар талқинига оид маълумотлар назарий ва амалий жиҳатдан мукаммаллашган;
озиқ-овқат номлари янги ўзлашмалари мавзувий жиҳатдан макро гуруҳларга ажралиши, гуруҳларнинг ички тузилишида кичик луғавий-маъновий гуруҳларнинг шакллангани ва улар ўртасидаги ўзаро лексик-семантик муносабатларга оид хулосалардан “Ўзбекистон 24” ижодий бирлашмаси давлат муассасаси “Ўзбекистон” телерадиоканалида эфирга узатилган “Сифат мезони”, “Таълим ва тараққиёт” номли дастурлар ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (“Ўзбекистон 24” ижодий бирлашмаси давлат муассасасининг 2025-йил 11-февралдаги 0509-159-сонли маълумотномаси). Натижада ушбу дастурлар учун тайёрланган маълумотларнинг мазмун кўлами кенгайган, илмий далилларга бой бўлиши таъминланган.