Бердибаева Гулшат Султамуратовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Олий таълим муассасаларида бўлажак биология фани ўқитувчиларининг экологик маданиятини ривожлантириш механизмларини такомиллаштириш”, 13.00.02 - Таълим ва тарбия назарияси ва методикаси (педагогика фанлари (биология)).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/Ped9137.
Илмий раҳбар: Сапаров Каландар Абдуллаевич, биология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Нукус давлат педагогика институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Қорақалпоқ давлат университети ҳузуридаги PhD.03/2025.27.12.B.04.09.М рақамли Илмий кенгаш асосидаги бир марталик Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Норбўтаев Хўшбоқ Бобоназарович, педагогика фанлари доктори, профессор; Отенова Фарида Толегеновна, биология фанлари номзоди, доценти.
Етакчи ташкилот: Урганч давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: олий таълим муассасаларида бўлажак биология фани ўқитувчиларининг экологик маданиятини ривожлантириш механизмларини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
бўлажак биология фани ўқитувчиларида экологик маданиятни ривожлантириш жараёнини такомиллаштиришнинг амалий механизмлари биология фанини ўқитишда экологик маданиятни ривожлантириш мезонлари (мотивацион, шахсий, фаолиятли, когнитив) ҳамда экологик маданиятни ривожлантиришнинг асосий таркибий қисмлари (мақсад, мазмун, жараён, ташкилий, умумлаштириш) мазмунига доир таклифлар ишлаб чиқиш асосида такомиллаштирилган;
бўлажак биология фани ўқитувчиларида экологик маданиятни ривожлантиришнинг методик инфратузилмаси мотивацион, когнитив, креатив, праксикологик, технологик ташкилотчилик компонентларининг ўзаро тўлдирувчи педагогик омилларини биология таълимида инновацион фаолиятни амалга оширишга хизмат қилувчи самарали усуллар (“Фикрларнинг узлюксиз эстафетаси”, “Дунёқарашларни шакллантириш”, “Ўз-ўзини рағбатлантириш”, “Талабаларнинг ўз устида ишлаши”)га уйғунларштириш асосида такомиллаштирилган;
бўлажак биология фани ўқитувчиларини инновацион экологик фаолиятга тайёрлашда ностандарт вазиятларда қисқа фурсатда мақсадга мувофиқ ечимни топа олиш компетенсиялари (вазиятга мослашувчанлик, ижодкорлик; муаллифлик) бўлажак биология фани ўқитувчиларининг экологик маданиятини ривожлантиришнинг истиқболли йўналишлари (бўлажак ўқитувчиларни экологик жамоат бирлашмалалари фаолиятига фаол жалб қилиш орқали амалга ошириладиган тадқиқотлар, лойиҳалаш ва ишлаб чиқариш фаолияти, назорат ва экспертиза фаолияти, амалиётга йўналтирилган)га устуворлик бериш асосида аниқлаштирилган;
бўлажак биология фани ўқитувчиларининг экологик маданиятини ривожлантиришга йўналтирилган аудиториядан ташқари фаолият функсиялари (информацион ва тарбиявий, тизимлаштириш, тузатиш, коммуникатив, ўйин-кулги, компетенсия) ҳамда экологик маданиятни ривожлантиришга йўналтирилган аудиториядан ташқари машғулотлар доирасида талабалар билан ишлашнинг самарали шакллари (индивидуал экологик ишлар, гуруҳдаги экологик ишлар, оммавий экологик ишлар)ни аниқлаштириш асосида экологик таълим жараёнларида инновацион таълим технологиялари ва методларидан фойдаланишнинг оптимал усуллари ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Олий таълим муассасаларида бўлажак биология фани ўқитувчиларининг экологик маданиятини ривожлантириш механизмларини такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
бўлажак биология фани ўқитувчиларида экологик маданиятни ривожлантириш жараёнини такомиллаштиришнинг амалий механизмлари биология фанини ўқитишда экологик маданиятни ривожлантириш мезонлари (мотивацион, шахсий, фаолиятли, когнитив) ҳамда экологик маданиятни ривожлантиришнинг асосий таркибий қисмлари (мақсад, мазмун, жараён, ташкилий, умумлаштириш) мазмунига доир таклифлар ишлаб чиқишга доир таклифлардан "Қорақалпоғистон ўсимликлар дунёсининг флоравий таркибини ва биоекологик хусусиятларини ўрганиш" мавзусига оид илмий-тадқиқот ишларнининг вазифаларини бажаришда фойдаланилган (Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги, Олий таълимни ривожлантириш тадқиқотлари марказининг 2025 йил 18 июлдаги 02/01-01-285 сон маълумотномаси). Натижада, бўлажак биология фани ўқитувчиларининг экологик маданиятни ўзлаштириш фаолиятида табиий-илмий саводхонлигини ошириш, ўзини намоён этиш, масъулиятлилик, онглилик, ўз-ўзини баҳолаш каби ижобий сифатлари ривожлантирилган;
бўлажак биология фани ўқитувчиларида экологик маданиятни ривожлантиришнинг методик инфратузилмаси мотивацион, когнитив, креатив, праксикологик, технологик ташкилотчилик компонентларининг ўзаро тўлдирувчи педагогик омилларини биология таълимида инновацион фаолиятни амалга оширишга хизмат қилувчи самарали усуллар (“Фикрларнинг узлюксиз эстафетаси”, “Дунёқарашларни шакллантириш”, “Ўз-ўзини рағбатлантириш”, “Талабаларнинг ўз устида ишлаши”)га уйғунларштириш асосида такомиллаштиришга оид таклиф ва тавсиялар “Биология ўқитиш методикаси” номли дарслиги мазмунига сингдирилган (Ўзбекистон Республикаси Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги Низомий номидаги ЎМПУ Кенгашининг 2025-йил 01-июлдаги 11/3.2-сонли қарори асосида берилган 2025-371У-725 рақамли нашр рухсатномаси). Натижада, бўлажак биология фани ўқитувчиларининг экологик маданиятини ривожлантиришнинг педагогик шарт-шароитларини такомиллаштириш самарадорлигини ошириш ҳамда биология фанидан билим, кўникма ва малакаларини ривожлантиришга эришилган;
бўлажак биология фани ўқитувчиларини инновацион экологик фаолиятга тайёрлашда ностандарт вазиятларда қисқа фурсатда мақсадга мувофиқ ечимни топа олиш компетенсиялари (вазиятга мослашувчанлик, ижодкорлик; муаллифлик) бўлажак биология фани ўқитувчиларининг экологик маданиятини ривожлантиришнинг истиқболли йўналишлари (бўлажак ўқитувчиларни экологик жамоат бирлашмалалари фаолиятига фаол жалб қилиш орқали амалга ошириладиган тадқиқотлар, лойиҳалаш ва ишлаб чиқариш фаолияти, назорат ва экспертиза фаолияти, амалиётга йўналтирилган)га устуворлик бериш асосида аниқлаштиришга оид таклифлар “Биология ўқитиш методикаси” дарслиги мазмунига сингдирилган (Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги, Олий таълимни ривожлантириш тадқиқотлари марказининг 2025 йил 18 июлдаги 02/01-01-285-сон маълумотномаси). Натижада, бўлажак биология фани ўқитувчиларининг экологик маданиятини ривожлантиришнинг истиқболли йўналишлари аниқлаштирилган;
бўлажак биология фани ўқитувчиларининг экологик маданиятини ривожлантиришга йўналтирилган аудиториядан ташқари фаолият функсиялари (информацион ва тарбиявий, тизимлаштириш, тузатиш, коммуникатив, ўйин-кулги, компетенсия) ҳамда экологик маданиятни ривожлантиришга йўналтирилган аудиториядан ташқари машғулотлар доирасида талабалар билан ишлашнинг самарали шакллари (индивидуал экологик ишлар, гуруҳдаги экологик ишлар, оммавий экологик ишлар)ни аниқлаштириш асосида экологик таълим жараёнларида инновацион таълим технологиялари ва методларидан фойдаланишнинг оптимал усуллари ишлаб чиқишга оид таклифлар “Биология ўқитиш методикаси” номли дарслиги мазмунига сингдирилган (Ўзбекистон Республикаси Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги Низомий номидаги ЎМПУ Кенгашининг 2025-йил 01-июлдаги 11/3.2-сонли қарори асосида берилган 2025-371У-725 рақамли нашр рухсатномаси). Натижада, бўлажак биология фани ўқитувчиларининг инновацион таълим шароитида экологик маданиятини ривожлантириш имконияти оширилган.
