Жураева Нафиса Иноятовнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Методы и алгоритмы повышения надёжности волоконно-оптических систем передачи информации”(Оптик толали ахборот узатиш тизимларининг ишончлилигини ошириш усуллари ва алгоритмлари), 05.04.02–“Радиотехника, радионавигация, радиолокация ва телевидение тизимлари ва қурилмалари. Мобил, толаоптик алоқа тизимлари” (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.DSc/Т920.
Илмий раҳбар: Давронбеков Дилмурод Абдужалилович, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги Тошкент ахборот технологиялари университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент ахборот технологиялари университети, DSc.09/2025.27.12.Т.01.02.
Расмий оппонентлар: Парсиев Сайдиахат Солиходжаевич, техника фанлар доктори, профессор; Усманова Наргиза Бахтиёрбековна, техника фанлар доктори, доцент; Хакимов Зафар Туляганович, техника фанлар доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат транспорт университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади оптик толали ахборот узатиш тизимларининг ишончлилигини ошириш учун элементларни захиралаш ва рад этишларни башорат қилиш усуллари ва алгоритмларини, элементларни диагностика қилиш қурилмасининг ишлаш модели ва алгоритмини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
аппарат ва дастурий таъминотни ҳисобга олган ҳолда оптик толали ахборот узатиш тизимларининг ишончлилигини баҳолаш имконини берувчи аналитик моделлар ишлаб чиқилган;
тизимнинг умумий ишончлилигини энг муҳим қисмларнинг рад этишини минималлаштириш ҳисобига оширишга имкон берадиган элементларнинг муҳимлик даражасига асосланган захиралаш турини танлаш усули ва алгоритми ишлаб чиқилган;
рад этишлар интенсивлиги ва тизимнинг ўртача тикланиш вақтини таққослаш ҳамда захиралаш усулини танлаш асосида телекоммуникация тизимларининг ишончлилик кўрсаткичларини аниқлаш имконини берадиган ҳисоблаш алгоритми яратилган;
машинали ўқитиш алгоритмлари ва ўзини таҳлил қилиш ва асосида башорат қилиш аниқлигини оширишни ҳамда тизимнинг ўзгарувчан шароитларга чидамлилигини таъминлайдиган параметрлар ва моделларни автоматик равишда танлаш имконини берувчи рад этишларни башорат қилиш усули таклиф этилган;
ўзини таҳлил қилиш механизмига эга бўлган, рад этишларни олдиндан аниқлаш ва тизимнинг ишончлилигини ошириш имконини берадиган, статистик маълумотлар ва башорат қилинаётган қийматлар ўртасидаги оғишлар асосида оптик толали ахборот узатиш тизими элементларининг рад этишларини башорат қилиш алгоритми яратилган;
ўлчанган параметрларни таҳлил қилиш ва машинали ўқитиш асосида ахборотларни адаптив қайта ишлаш блокига эга бўлган, элементларнинг рад этиш эҳтимолини башорат қилиш имконини берувчи оптик толали алоқа линияси элементларининг рад этишини диагностика қилиш қурилмасининг такомиллаштирилган модели ва алгоритми ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Оптик толали ахборот узатиш тизимларининг ишончлилигини ошириш усуллари ва алгоритмларини амалга ошириш бўйича олинган натижалар асосида:
оптик толали ахборот узатиш тизимларининг ишончлилигини элементларнинг рад этишларини тақсимлаш қонунлари асосида баҳолаш имконини берувчи аппарат ва дастурий таъминотни ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилган аналитик моделлар “Ўзбектелеком” АК, “УНИCОН.УЗ” МЧЖда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Рақамли технологиялари вазирлигининг 2025-йил 10-июлдаги №34-8/4812-сон маълумотномаси). Натижада, телекоммуникация тармоқларини лойиҳалаш ва моделлаштиришда оптик толали ахборот узатиш тизимлари захиралаш схемаларини лойиҳалаш жараёнларига қўллаш имконини берган;
рад этишлар интенсивлиги ва тизимнинг ўртача тикланиш вақтини таққослаш ҳамда захиралаш усулини танлаш асосида телекоммуникация тизимларининг ишончлилик кўрсаткичларини аниқлаш имконини берадиган ҳисоблаш алгоритми; тизимнинг умумий ишончлилигини энг муҳим қисмларнинг рад этишини минималлаштириш ҳисобига оширишга имкон берадиган элементларнинг муҳимлик даражасига асосланган захиралаш турини танлаш усули ва алгоритми “УНИCОН.УЗ” МЧЖ ва “ФАЛCОН ТЕЛЕCОМ ЭХПЕРТ” МЧЖда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Рақамли технологиялари вазирлигининг 2025-йил 10-июлдаги №34-8/4812-сон маълумотномаси). Натижада, захиралаш турларини тезкор баҳолашни таъминлаш ва лойиҳавий ечимлар самарадорлигини 1,6-2% га ошириш, захиралашга танлаш хусусияти билан ёндашиш, захиралаш ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш ОТАУТнинг юқори барқарорлигини таъминлаш имконини берган;
машинали ўқитиш алгоритмлари ва ўзини таҳлил қилиш асосида таклиф этилган башорат қилиш аниқлигини оширишни ҳамда тизимнинг ўзгарувчан шароитларга чидамлилигини таъминлайдиган параметрлар ва моделларни автоматик равишда танлаш имконини берувчи рад этишларни башорат қилиш усули, ўзини таҳлил қилиш механизмига эга бўлган, рад этишларни олдиндан аниқлаш ва тизимнинг ишончлилигини ошириш имконини берадиган, статистик маълумотлар ва башорат қилинаётган қийматлар ўртасидаги оғишлар асосида яратилган оптик толали ахборот узатиш тизими элементларининг рад этишларини башорат қилиш алгоритми “Ўзбектелеком” АК, “УНИCОН.УЗ” МЧЖ, “НЕТКА ТЕЛЕCОМ” МЧЖда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Рақамли технологиялари вазирлигининг 2025-йил 10-июлдаги №34-8/4812-сон маълумотномаси). Натижада рад этишлар тўғрисидаги ҳақиқий маълумотлар ва башорат қилинган натижалар ўртасидаги тафовутларни даврий таҳлил қилиш, модел параметрларини тузатиш туфайли ўртача квадратик хатолик дастлабки ҳолатга нисбатан камайган ва башорат қилиш аниқлиги 10% га ошган;
ўлчанган параметрларни таҳлил қилиш ва машинали ўқитиш асосида ишлаб чиқилган ахборотларни адаптив қайта ишлаш блокига эга бўлган, элементларнинг рад этиш эҳтимолини башорат қилиш имконини берувчи оптик толали алоқа линияси элементларининг рад этишини диагностика қилиш қурилмасининг такомиллаштирилган модели ва алгоритми “Ўзбектелеком” АК, “УНИCОН.УЗ” МЧЖ ва “ФАЛCОН ТЕЛЕCОМ ЭХПЕРТ” МЧЖда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Рақамли технологиялари вазирлигининг 2025-йил 10-июлдаги №34-8/4812-сон маълумотномаси). Натижада ОТАУТ элементларининг ҳолат параметрларини автоматлаштирилган мониторинг қилиш, узлюксиз йиғиш ва узатиш имконияти таъминланган, бу носозликларни аниқлаш тезкорлигини 10-12% га оширган ва эҳтимолий носозликлар тўғрисидаги маълумотларни марказлаштирилган таҳлил қилиш ва сақлаш имкониятларини кенгайтирган.
