Беккамов Файзи Абсоатовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Кутубхона тизимларида ахборот ресурсларини тавсия этиш модели, алгоритмлари ва дастурий модули”, 05.01.09–“Ҳужжатшунослик. Архившунослик. Кутубхонашунослик” (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.1.PhD/Т5313.
Илмий раҳбар: Рахматуллаев Марат Алимович, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги Тошкент ахборот технологиялари университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент ахборот технологиялари университети, DSc.09/2025.27.12.Т.01.02
Расмий оппонентлар: Атаджанов Жасурбек Абдушарибович, техника фанлари доктори, доцент; Азимов Бунёд Рахимжонович, техника фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади фойдаланувчиларнинг ахборот эҳтиёжларини таҳлил қилишни ҳисобга олган ҳолда ресурсларни тавсия қилиш модели, алгоритмларини ишлаб чиқиш асосида кутубхона тизимларида маълумот қидириш самарадорлигини оширишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
кутубхона тизимларида фойдаланувчиларнинг рақамли профил маълумотларини шахсга йўналтиришни акс эттирувчи параметрлар асосида фойдаланувчилар ва ресурслар ўртасидаги боғлиқликни математик ифодалаш, маълумотларни қайта ишлаш ҳамда индивидуал ахборот эҳтиёжига кўра маълумотларини таснифловчи ахборот модели ишлаб чиқилган;
рақамли профил маълумотларининг таҳлили асосида ахборот эҳтиёжлари ўхшаш бўлган фойдаланувчилар гуруҳларини аниқлаш, улар учун мос ресурсларни танлаш ҳамда кутубхона хизматларини шахсга йўналтириш даражасини орттириш ҳисобига қидирув самарадорлигини оширишга имкон берувчи ресурсларни тавсия этиш алгоритми яратилган;
фойдаланувчиларнинг ахборот эҳтиёжларини уларнинг рақамли профили, демографик маълумотлари, қидирув сўровлари тарихи, ресурсларнинг метамаълумотлари ва ресурсга нисбатан баҳолаш ҳамда катта ҳажмдаги маълумотларни таҳлил қилиш ҳисобига тавсия этиш самарадорлиги ва тезкорлигини оширувчи Баес усулига асосланган башорат қилиш алгоритми таклиф этилган;
кутубхона тизимларида фойдаланувчиларнинг ахборот эҳтиёжларига кўра ахборот ресурсларни аниқлаш ҳамда улар асосида тавсия этиш имконини берувчи “Либсмарт” интеграллашган кутубхона тизимининг функсионал тузилмаси ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Кутубхона тизимларида ахборот ресурсларини тавсия этиш модели, алгоритмлари ва дастурий модулини яратиш бўйича илмий ва амалий тадқиқотлар натижалари асосида:
кутубхона тизимларида фойдаланувчиларнинг рақамли профил маълумотларини шахсга йўналтиришни акс эттирувчи параметрлар асосида фойдаланувчилар ва ресурслар ўртасидаги боғлиқликни математик ифодалаш, маълумотларни қайта ишлаш ҳамда индивидуал ахборот эҳтиёжига кўра маълумотларини таснифловчи ахборот модели “Ўзбекистон халқаро исломшунослик академияси” Ахборот-ресурс маркази электрон кутубхона тизимига жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги мувофиқлаштирувчи Экспертлар Кенгашининг 2025-йил 14-апрелдаги 4/17-1349/05-1-сонли маълумотномаси). Илмий тадқиқот натижасида, фойдаланувчиларнинг профил маълумотларини формаллаштириш ҳамда ахборот эҳтиёжларига кўра ресурсларни шахсга йўналтириш амалга оширилган;
рақамли профил маълумотларининг таҳлили асосида ахборот эҳтиёжлари ўхшаш бўлган фойдаланувчилар гуруҳларини аниқлаш, улар учун мос ресурсларни танлаш ҳамда кутубхона хизматларини шахсга йўналтириш даражасини орттириш ҳисобига қидирув самарадорлигини оширишга имкон берувчи ресурсларни тавсия этиш алгоритми “Республика ахборот-кутубхона маркази”да жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги мувофиқлаштирувчи Экспертлар Кенгашининг 2025-йил 14-апрелдаги 4/17-1349/05-1-сонли маълумотномаси). Натижада, ахборот эҳтиёжлари ўхшаш бўлган фойдаланувчиларни аниқлаш ҳамда ресурсларни тавсия этиш самарадорлигини 1,3-1,5 фоизга ошириш имконини берган;
фойдаланувчиларнинг ахборот эҳтиёжларини уларнинг рақамли профили, демографик маълумотлари, қидирув сўровлари тарихи, ресурсларнинг метамаълумотлари ва ресурсга нисбатан баҳолаш ҳамда катта ҳажмдаги маълумотларни таҳлил қилиш ҳисобига тавсия этиш самарадорлиги ва тезкорлигини оширувчи Баес усулига асосланган башорат қилиш алгоритми “Қарши давлат университети” Ахборот-ресурс марказида жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги мувофиқлаштирувчи Экспертлар Кенгашининг 2025-йил 14-апрелдаги 4/17-1349/05-1-сонли маълумотномаси). Натижада, кутубхона тизимларида фойдаланувчиларнинг профил маълумотлари асосида ахборот эҳтиёжларини башорат қилиш амалга оширилган;
кутубхона тизимларида фойдаланувчиларнинг ахборот эҳтиёжларига кўра ахборот ресурсларни аниқлаш ҳамда улар асосида тавсия этиш имконини берувчи “Либсмарт” интеграллашган кутубхона тизимининг функсионал тузилмаси ва дастурий мажмуаси “Республика ахборот-кутубхона маркази” тизимига жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги мувофиқлаштирувчи Экспертлар Кенгашининг 2025-йил 14-апрелдаги 4/17-1349/05-1-сонли маълумотномаси). Кутубхона тизимига Фаcе ИД, ўзбек тилида овозли қидирув, географик жойлашувни аниқлаш модуллари интеграция қилинган ҳамда ресурсларини қидириш самарадорлиги 1,6-2,0 % фоизга ошириш имконини берган.