Пўлатова Паризода Ҳамза қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Коронар юрак касаллиги бўлган беморларда буйрак дисфункциясининг клиник ва прогностик ахамияти” 14.00.06 – Кардиология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: №B2023.4.PhD/Tib4064.
Илмий раҳбар: Ташкенбаева Элеонора Негматовна, тиббиёт фанлар доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
Илмий кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи, Илмий кенгаш рақами: Республика ихтисослаштирилган Кардиология илмий-амалий тиббиёт маркази, DSc.04/30.12.2019.Tib.64.01.
Расмий оппонентлар: Срожидинова Нигора Зайнутдиновна, тиббиёт фанлар доктори; Алимов Дониёр Анварович, тиббиёт фанлар доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Андижон давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: коронар юрак касаллиги билан оғриган беморларда контраст-индуцирланган нефропатия ва унинг оқибатларини олдини олиш мақсадида буйрак дисфункциясини эрта ташхислашни оптималлаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор сурункали буйрак касаллигининг мавжудлиги уларнинг ёши катталиги, тана вазни индекси юқорилиги, 2-тип қандли диабет ва артериал гипертониянинг тез-тез учраши, шунингдек камқонлик, гиперхолестеринемия, мультифокал атеросклероз кўрсаткичларининг юқорилиги билан ишончли боғлиқлиги хамда сурункали буйрак касаллиги юқори госпитал хавф шаклланишида ва касалликнинг янада оғир клиник кечишида мухим омил эканлиги аниқланган;
илк бор сурункали буйрак касаллигининг мавжудлиги контраст-индуцирланган нефропатия ривожланиш хавфи туфайли инвазив даволаш усулларининг чекланиши-реваскуляризация частотасининг пасайишига олиб келиши, контраст-индуцирланган нефропатиянинг эса асосан сурункали буйрак касаллигининг 3-4 босқичида, артериал гипертония ва қандли диабетли беморларда кўпроқ учраши, шунингдек госпитал ва узоқ муддатли асоратлар частотасининг ошиши билан боғлиқлиги аниқланган;
коронар юрак касаллиги мавжуд беморларда буйраклар функционал холати бузилишларининг эрта клиник намоён бўлиш белгилари коптокча филтрацияси тезлиги пасайишининг эрта биомаркери-Цистатин С энг сезгир ва прогностиклиги, диагностик аниқлиги юқорилиги, КИН хавфини башорат қилишдаги устунлиги ва >1,0 мг/л даражасида хавфни 5,1 баравар ошириши билан ажралиб туриши хамда эндотелий дисфункцияси билан боғлиқ яллиғланиш маркерлари (IL-1, IL-6, ЎНО-α, СРО) билан буйраклар зарарланишининг эрта биомаркерлари (цистатин С, нефрин, коллаген IV) ўртасидаги патогенетик боғлиқлик аниқланган;
илк бор коронар юрак касаллиги мавжуд беморларда кардиоренал дисфункцияга хос клиник, биохимик интеграл мезонлар IL-1, IL-6, ЎНО-α, СРО, умумий холестерин, паст зичликдаги липопротеид, цистатин С, нефрин, коллаген IV биомаркерлари динамикаси асосида юқори дозадаги аторвастатиннинг контраст-индуцирланган нефропатиянинг ривожланиши ва авж олишининг патогенетик омилларига хамда яллиғланиш маркерлари ва липид профилини сезиларли яхшилаши натижасида коронар юрак касаллигининг клиник намоён бўлишига ва буйраклар функционал холатига таъсир самарадорлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгашининг 2025-йил 7-июльдаги 21-сонли йиғилиш баённомасига асосан, илмий тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга тадбиқ этиш бўйича №21/57-сонли хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: илк бор сурункали буйрак касаллиги билан оғриган беморларда коронар юрак касаллигининг клиник-метаболик кечиш хусусиятлари ўрганилиб, сурункали буйрак касаллигининг мавжудлиги уларнинг ёши катталиги, тана вазни индекси юқорилиги, 2-тип қандли диабет ва артериал гипертониянинг тез-тез учраши, шунингдек камқонлик, гиперхолестеринемия, мультифокал атеросклероз кўрсаткичларининг юқорилиги билан ишончли боғлиқлиги хамда сурункали буйрак касаллиги юқори госпитал хавф шаклланишида ва касалликнинг янада оғир клиник кечишида мухим омил эканлиги аниқланган бўлиб, ушбу ҳолат Самарқанд давлат тиббиёт университети мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025-йилдаги 29-январдаги 6-сонли баённомаси билан тасдиқланган “Коронар юрак касаллиги билан оғриган беморларда буйрак дисфункциясининг прогностик аҳамияти” ва “Контраст-индуцирланган нефропатияни ўз вақтида аниқлаш ва профилактика усуллари” мавзусидаги услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Бухоро вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази кардиология бўлимида клиник амалиётга жорий қилинган (14.03.2025-йилдаги 11/4-сонли буйруқ) ва КЙК билан оғриган беморларда буйрак дисфункциясининг клиник ва прогностик аҳамиятини баҳолашда, асоратларнинг юқори хавф гуруҳини эрта аниқлаш ва интенсив мониторинг тактикасини танлашда қўлланилди. Ижтимоий самарадорлиги: Ажратиб олинган клиник-метаболик маркерларни қўллаш госпитал асоратлар хавфи юқори бўлган беморларни ўз вақтида аниқлаш имконини берди, бу ўлимни камайтиришга, юрак-қон томир декомпенсациясининг олдини олишга ва стационар босқичда беморларни йўналтиришни яхшилашга ёрдам берди. Иқтисодий самарадорлиги: юқори хавфли беморларни эрта аниқлаш интенсив терапия ва такрорий касалхонага ётқизишга бўлган эҳтиёжни камайтиради. Ҳисоб-китобларга кўра, ушбу ёндашувни жорий этиш оғир асоратларнинг олдини олиш ва даволаш-ташхислаш чора-тадбирларини оптималлаштириш орқали бир бемор учун ўртача харажатларни 420000 сўмга камайтиришга имкон берди.
иккинчи илмий янгилик: сурункали буйрак касаллигининг мавжудлиги контраст-индуцирланган нефропатия ривожланиш хавфи туфайли инвазив даволаш усулларининг чекланиши-реваскуляризация частотасининг пасайишига олиб келиши, контраст-индуцирланган нефропатиянинг эса асосан сурункали буйрак касаллигининг 3-4 босқичида, артериал гипертония ва қандли диабетли беморларда кўпроқ учраши, шунингдек госпитал ва узоқ муддатли асоратлар частотасининг ошиши билан боғлиқлиги биринчи марта аниқланган, ушбу ҳолат, Самарқанд давлат тиббиёт университети мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025-йилдаги 29-январдаги 6-сонли баённома билан тасдиқланган “Коронар юрак касаллиги билан оғриган беморларда буйрак дисфункциясининг прогностик аҳамияти” ва “Контраст-индуцирланган нефропатияни ўз вақтида аниқлаш ва профилактика усуллари”мавзусида услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Бухоро вилоят кўп тармоқли тиббиёт марказининг рентгено-эндоваскуляр хирургия бўлимига жорий этилган (2025-йил 22-апрелдаги 18/5-сонли буйруқ), унда СБК билан оғриган беморларда коронарография ўтказишдан олдин буйрак хавфини мажбурий баҳолаш ва нефропротектив тайёргарлик протоколи қўлланилди. Ижтимоий самарадорлиги: Тадқиқот натижаларининг қўлланилиши КИН хавфи юқори бўлган беморларни ўз вақтида аниқлаш ва оғир кардиоренал асоратлар ривожланишининг олдини олиш имконини берди. Бу шифохона ичидаги ўлимни, ўткир буйрак етишмовчилиги ҳолатларини камайтиришга ва инвазив аралашувлар хавфсизлигини оширишга ёрдам берди. Иқтисодий самарадорлиги: контраст-индуцирланган нефропатиянинг олдини олиш ўткир буйрак етишмовчилигини,такрорий касалхонага ётқизиш ва даволашга бўлган эҳтиёжни камайтиради. Интенсив терапия, диализ технологияларини қўллаш ва стационарда узоқ қолиш харажатларини камайтириш ҳисобига бир бемор ҳисобига ўртача 360000 сўм иқтисод қилинди.
учинчи илмий янгилик: Юрак коронар касаллиги мавжуд беморларда буйраклар функционал холати бузилишларининг эрта клиник намоён бўлиш белгилари коптокча филтрацияси тезлиги пасайишининг эрта биомаркери-Цистатин С энг сезгир ва прогностиклиги, диагностик аниқлиги юқорилиги, КИН хавфини башорат қилишдаги устунлиги ва >1,0 мг/л даражасида хавфни 5,1 баравар ошириши билан ажралиб туриши хамда эндотелий дисфункцияси билан боғлиқ яллиғланиш маркерлари (IL-1, IL-6, ЎНО-α, СРО) билан буйраклар зарарланишининг эрта биомаркерлари (цистатин С, нефрин, коллаген IV) ўртасидаги патогенетик боғлиқлик аниқланган, ушбу ҳолат, Самарқанд давлат тиббиёт университети мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025-йилдаги 29-январдаги 6-сонли баённома билан тасдиқланган “Коронар юрак касаллиги билан оғриган беморларда буйрак дисфункциясининг прогностик аҳамияти” ва “Контраст-индуцирланган нефропатияни ўз вақтида аниқлаш ва профилактика усуллари”мавзусида услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Бухоро вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази лаборатор-диагностика бўлими ва кардиология бўлими амалиётига жорий қилинган (10.04.2025-йилдаги 14/6 сонли буйруқ) ва рентген контраст муолажаларини ўтказишдан олдин ўткир коронар синдромли беморларнинг лаборатор мониторинги баённомаларига цистатин C кўрсаткичи киритилган. Ижтимоий самарадорлиги: Цистатин C ни инвазив аралашувдан олдин қўллаш буйрак функциясининг клиник жиҳатдан сезиларли ёмонлашуви пайдо бўлишидан олдин КИН хавфи юқори бўлган беморларни аниқлаш имконини берди, бу эса эрта аралашувга, асоратлар частотасини камайтиришга, коронар юрак касаллиги ва сурункали буйрак касаллиги билан оғриган беморларнинг омон қолиш даражасини оширишга ёрдам берди. Иқтисодий самарадорлиги: буйрак дисфункциясининг юқори сезгир маркери - цистатин C ни клиник амалиётга жорий этиш оғир асоратлар частотасини сезиларли даражада камайтириш, гемодиализга бўлган эҳтиёжни камайтириш ва касалхонада даволаниш муддатини қисқартириш имконини берди. Ҳисобланган иқтисодий самарадорлик КИНни даволаш харажатларини камайтириш ва КИН орқали келиб чиқиши мумкин бўлган нохуш оқибатларнинг олдини олиш ҳисобига бир беморга ўртача 245000 сўмни ташкил этди.
тўртинчи илмий янгилик: Коронар юрак касаллиги мавжуд беморларда кардиоренал дисфункцияга хос клиник, биохимик интеграл мезонлар IL-1, IL-6, ЎНО-α, СРО, умумий холестерин, паст зичликдаги липопротеид, цистатин С, нефрин, коллаген IV биомаркерлари динамикаси асосида юқори дозадаги аторвастатиннинг контраст-индуцирланган нефропатиянинг ривожланиши ва авж олишининг патогенетик омилларига хамда яллиғланиш маркерлари ва липид профилини сезиларли яхшилаши натижасида коронар юрак касаллигининг клиник намоён бўлишига ва буйраклар функционал холатига таъсир самарадорлиги илк бор аниқланган, ушбу ҳолат, Самарқанд давлат тиббиёт университети мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025-йилдаги 29-январдаги 6-сонли баённома билан тасдиқланган “Коронар юрак касаллиги билан оғриган беморларда буйрак дисфункциясининг прогностик аҳамияти” ва “Контраст-индуцирланган нефропатияни ўз вақтида аниқлаш ва профилактика усуллари”мавзусида услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Бухоро вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази ангиография бўлимига жорий этилган (2025-йил 22-апрелдаги 19/3-сонли буйруқ), коронарография ва ТОКАга юборилган СБК билан оғриган беморларни операциядан олдинги тайёрлашда қўлланилади. Ижтимоий самарадорлиги: Аторвастатиннинг юқори дозаларини тайинлаш КИН частотасини камайтириш, юрак-қон томир асоратлари сонини 13,3% га камайтириш, КЙК ва СБК билан оғриган беморларнинг яшовчанлигини ошириш ва ҳаёт сифатини яхшилаш имконини берди, бу айниқса коморбид патологияси бўлган катта ёшдаги гуруҳлар учун муҳимдир. Иқтисодий самарадорлиги: КИН ривожланишини, яллиғланиш асоратларини ва такрорий касалхонага ётқизиш частотасини камайтириш- даволаниш ҳамда касалхонада қолиш харажатларини камайтиришни таъминлайди. Аторвастатиннинг юқори дозаларини профилактик қўллашнинг дастлабки иқтисодий самарадорлиги бир бемор учун ўртача 310000 сўмни ташкил қилди, шу жумладан нефропротектив терапия ва тикловчи даволашга бўлган эҳтиёжни камайтирди.