Аллаберганова Нилуфар Матназар қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбек тилидаги реклама матнларининг лингвокогнитив хусусиятлари”, 10.00.01 – Ўзбек тили (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.2.PhD/Fil3249.
Илмий раҳбар: Холманова Зулхумор Турдиевна, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети, DSc.03/30.12.2019.Fil.19.01.
Расмий оппонентлар: Собиров Абдулҳай Шукурович, филология фанлари доктори, профессор,
Маматов Абдуғафур Эшонкулович, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Низомий номидаги Ўзбекистон миллий педагогика университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: ўзбек тилидаги рекламаларни лисоний бирликлар имкониятлари асосида реллашадиган, ўз навбатида, тилни оммалаштиришга хизмат қиладиган алоҳида матн тури сифатида тавсифлаш, адресант тафаккури, мақсадини акс эттирувҳи вербал воситаларнинг когнитив-семантик белгиларини асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
рекламанинг матн қайси матн турига хослиги ўрганилган, ўзига хос белгиларига кўра алоҳида матн тури эканлиги, ёндош тушунчалар: эълон, маркетинг, афиша, варақа (Леафлет), баннер, плакатлардан фарқи асосланган;
ўзбек реклама матнларидаги юқори баҳоли сўзлар, буйруқ-хитоб сўзлари, неологизмлар, урфдаги сўзларнинг когнитив-семантик вазифаси очиб берилган; лингвокогнитив хусусиятлари, матн самарадорлигига таъсир қилиш даражаси таҳлил қилинган;
қофия, такрорларнинг когнитив-семантик вазифаси реклама матни самарадорлигини таъминлаши, пресуппозицион маъно ифодалаётган лингвистик ва экстралингвистик воситалар таҳлили асосида ўзбек тилидаги реклама матнларининг линвокогнитив моҳияти очиб берилган;
реклама матнларининг реципиентга таъсири ва мазмунни истеъмолчи онгига етказиш усуллари когнитив-семантик жиҳатдан таҳлил қилиниб, реклама матнларининг когнитив моделлари кўрсатиб берилган; реклама матнлларининг ўзбек тили имкониятлари ва сўзларни оммалаштиришдаги ўрни асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек тилидаги реклама матнларининг лингвокогнитив хусусиятларини тадқиқ этиш натижасида олинган илмий хулосалар асосида:
рекламанинг матн қайси матн турига хослиги текширилиб, ўзига хос белгиларига кўра алоҳида матн тури эканлиги, ёндош тушунчалар: эълон, маркетинг, афиша, варақа (Леафлет), баннер, плакатлардан фарқи асослангани бўйича олинган хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2019-2022-йилларда бажарилган А-ОТ-2019-10 рақамли “Ўзбек тилида нейминг: меъёрий-ҳуқуқий асосларини яратиш” давлат амалий лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 12-июндаги 01/4-2470-сон маълумотномаси). Натижада, олинган хулосалар асосида рекламаларда қўлланадиган айрим маҳсулот номлари лойиҳа материалларининг услубий ранг-баранглигини таъминлашга хизмат қилган;
ўзбек реклама матнларидаги юқори баҳоли сўзлар, буйруқ-хитоб сўзлари, неологизмлар, урфдаги сўзларнинг когнитив-семантик вазифаси очиб берилган; лингвокогнитив хусусиятлари, матн самарадорлигига таъсир қилиш даражаси исботлангани асосида олинган хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2020-2023- йилларда бажарилган АМ-Ф3-201908172 рақамли “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш” лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 17-июндаги 01/4-2556-сон маълумотномаси). Натижада, реклама матнларининг ахборот бериш, маълумот тўплаш, узатиш, даъват этиш вазифалари корпус маълумотлар базасининг бойишини таъминлаган;
қофия, такрорларнинг когнитив-семантик вазифаси реклама матни самарадорлигини таъминлаши, пресуппозицион маъно ифодалаётган лингвистик ва экстралингвистик воситалар таҳлили асосида ўзбек тилидаги реклама матнларининг линвокогнитив моҳияти очиб берилганлиги бўйича хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2020-2023- йилларда бажарилган АМ-Ф3-201908172 рақамли “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш” лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 17-июндаги 01/4-2556-сон маълумотномаси). Натижада, олинган хулосалар реклама матнларини тизимли равишда йиғиш, белгилаш (аннотация қилиш) ва таҳлил этишда муҳим аҳамият касб этиб, ўзбек тилининг таълимий корпусида реклама дискурсига оид матнларни когнитив-семантик, прагматик ва пресуппозицион белгилар асосида таснифлаш учун хизмат қилган.
реклама матнларининг реципиентга таъсири ва хабарни истеъмолчи онгига етказиш усуллари бўйича илгари сурилган хулоса ҳамда тавсиялардан Хоразм вилоят телерадиоканали томонидан 2024-йил 6-декабр куни эфирга узатилган “Адабий муҳит” дастурини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси “Хоразм” телерадиоканалининг 2025- йил 13-июндаги 432-сон маълумотномаси). Натижада, кўрсатув материалларининг иқтисодий мазмундаги матнлар билан бойитилиши, ўзбек тили имкониятларининг илмий-оммабоп услубда ёритилишига эришилган;
