Эсанкулов Мухаммад Олимовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Сурункали буйрак касаллигининг ривожланишида уромодулин ва антиоксидант ферментларни кодловчи генларнинг полиморфизми ва гиперурикемиянинг прогностик аҳамияти» 14.00.05 - Ички касалликлар (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № В2023.3.PhD/Tib3760.
Илмий раҳбар: Ташкенбаева Элеонора Негматовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Урганч давлат тиббиёт институти, PhD 04/30.09.2020.Tib.123.01.
Расмий оппонентлар: Ахмедова Нилуфар Шариповна, тиббиёт фанлари доктори (DSc), профессор; Мухамедов Рустам Султанович, биология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: сийдик кислотаси даражасига қараб уромодулин UMOD (T>C; rs4293393) ва антиоксидант ферментиларни кодловчи SOD2 (Ala16Val; rs4880) генларининг полиморфизмининг ҳиссасини ҳисобга олган ҳолда, сурункали буйрак касаллигини ривожланишини ташхислаш усулларини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор ўрганилган популяция орасида гиперурикемия билан SOD2 (Ala16Val; rs4880) ва UMOD (T>C; rs4293393) генетик полиморфизмлари ўртасидаги ўзаро боғлиқлик ҳамда уларнинг 1-3 босқичдаги СБК бўлган беморларда буйрак функциясига таъсири аниқланган;
SOD2 генидаги Val аллели ва UMOD генидаги Т аллели гиперурикемия шаклланиши ва буйрак функцияси бузилишининг патогенетик омиллари сифатида аниқланган;
SOD2 ва UMOD генларининг полиморфизмларини биргаликда баҳолаш антигиперурикемик терапияни режалаштиришда қўшимча молекулар-генетик маркерлар сифатида амалий прогностик аҳамиятга эга эканлиги асосланган;
UMOD (rs4293393) C-аллели ва SOD2 (rs4880) Ала-аллелининг “ижобий” генетик вариантлари ташувчиларида сийдик кислотасининг мақсадли даражасига кўпроқ ҳолларда эришилган, яқин ойларда эса КФТ пасайиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 04 ноябрдаги 28/30-сон хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: илк бор ўрганилган популяция орасида гиперурикемия билан SOD2 (Ala16Val; rs4880) ва UMOD (T>C; rs4293393) генетик полиморфизмлари ўртасидаги ўзаро боғлиқлик ҳамда уларнинг 1-3 босқичдаги СБК бўлган беморларда буйрак функциясига таъсири аниқланган. Олинган натижалар асосида гиперурикемия, КФТ, креатинин даражаси ва UMOD ҳамда SOD2 генотипларини биргаликда баҳолашга асосланган клиник-генетик скрининг ва хавф стратификацияси бўйича таклифлар Самарқанд давлат тиббиёт университети мувафақлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 29 январь 6-сон билан тасдиқланган «Сурункали буйрак касаллигининг латент кечувчи кўринишларини эрта диагностика қилиш, прогнозлаш ва олдини олиш»; «Сурункали буйрак касаллигининг такомиллашишида гиперурикемиянинг прогностик аҳамияти» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Самарқанд шахар тиббиёт бирлашмаси 2025 йил 10 мартдаги 783-7-107-ТВ/2025-сон буйруқ ҳамда Жиззах вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази 2025 йил 10 мартдаги 30-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 04 ноябрдаги 28/30-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ушбу ёндашув СБКни эрта босқичларда аниқлаш, гиперурикемия билан кечувчи беморларни юқори хавф гуруҳига ажратиш ва уларни мунтазам кузатишга имконият беради. Иқтисодий самарадорлиги: скринингни жорий этиш диализ ва стационар даволаш билан боғлиқ умумий харажатларни тахминан 20 %га камайтириш имконини беради.
иккинчи илмий янгилик: SOD2 генидаги Val аллели ва UMOD генидаги Т аллели гиперурикемия шаклланиши ва буйрак функцияси бузилишининг патогенетик омиллари сифатида аниқланган. Ушбу таклифлар Самарқанд давлат тиббиёт университети мувафақлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 29 январь 6-сон билан тасдиқланган «Сурункали буйрак касаллигининг латент кечувчи кўринишларини эрта диагностика қилиш, прогнозлаш ва олдини олиш»; «Сурункали буйрак касаллигининг такомиллашишида гиперурикемиянинг прогностик аҳамияти» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Самарқанд шахар тиббиёт бирлашмаси 2025 йил 10 мартдаги 783-7-107-ТВ/2025-сон буйруқ ҳамда Жиззах вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази 2025 йил 10 мартдаги 30-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 04 ноябрдаги 28/30-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: хавф аллелларига эга СКБ билан касалланган беморларни эрта аниқлаш ҳисобига ногиронлик ва меҳнат қобилиятини йўқотиш ҳолатларини камайтиради, бемор ва унинг оиласи учун катта ижтимоий аҳамиятга эга. Иқтисодий самарадорлиги: 100 нафар беморни UMOD ва SOD2 бўйича генотиплаш қилишга сарфланадиган 25 млн сўм харажат йилига камида 90 млн сўм диализ тўловларини тежаш имконини бериб, натижада ўзини тўлиқ қоплаб, тахминан 65 млн сўм (яъни 260%) нетто иқтисодий самара келтиради.
учинчи илмий янгилик: SOD2 ва UMOD генларининг полиморфизмларини биргаликда баҳолаш антигиперурикемик терапияни режалаштиришда қўшимча молекулар-генетик маркерлар сифатида амалий прогностик аҳамиятга эга эканлиги асосланган. Ушбу таклифлар Самарқанд давлат тиббиёт университети мувафақлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 29 январь 6-сон билан тасдиқланган «Сурункали буйрак касаллигининг латент кечувчи кўринишларини эрта диагностика қилиш, прогнозлаш ва олдини олиш»; «Сурункали буйрак касаллигининг такомиллашишида гиперурикемиянинг прогностик аҳамияти» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Самарқанд шахар тиббиёт бирлашмаси 2025 йил 10 мартдаги 783-7-107-ТВ/2025-сон буйруқ ҳамда Жиззах вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази 2025 йил 10 мартдаги 30-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 04 ноябрдаги 28/30-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: генотипга асосланган шахсийлаштирилган терапия орқали самарасиз схемалар сони камаяди, дорига жавоб берадиган беморлар улуши ортиб, нохуш таъсирлар ва қайта-қайта дори алмаштириш ҳолатлари қисқаради. Иқтисодий самарадорлиги: Генотиплашга асосланган фебуксостат терапияси СБК ва гиперурикемияли беморларда дори харажатларини 7–8 %га камайтиб, самарасиз 6 ойлик курслар сонини икки бараваргача қисқартиради.
тўртинчи илмий янгилик: UMOD (rs4293393) C-аллели ва SOD2 (rs4880) Ала-аллелининг “ижобий” генетик вариантлари ташувчиларида сийдик кислотасининг мақсадли даражасига кўпроқ ҳолларда эришилган, яқин ойларда эса КФТ пасайиши аниқланган. Ушбу таклифлар Самарқанд давлат тиббиёт университети мувафақлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 29 январь 6-сон билан тасдиқланган «Сурункали буйрак касаллигининг латент кечувчи кўринишларини эрта диагностика қилиш, прогнозлаш ва олдини олиш»; «Сурункали буйрак касаллигининг такомиллашишида гиперурикемиянинг прогностик аҳамияти» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Самарқанд шахар тиббиёт бирлашмаси 2025 йил 10 мартдаги 783-7-107-ТВ/2025-сон буйруқ ҳамда Жиззах вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази 2025 йил 10 мартдаги 30-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 04 ноябрдаги 28/30-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: фебуксостатга яхши жавоб берадиган генотипли беморларни олдиндан аниқлаш подагра хуружлари ва шошилинч ётишларни камайтириб, КФТни узоқроқ барқарор сақлашга имкон беради, бу эса беморларнинг оғриқсиз даврларини узайтиради ва меҳнат қобилиятини сақлашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: генотипга асосланган фармакогенетик ёндашувни жорий этиш подагра хуружлари ва шошилинч мурожаатлар харажатларини тахминан 30 %га, диализга ўтишни қисман кечиктириш ҳисобида эса диализ харажатларини камида 5 %га камайтириш имконини беради. Хулоса: Ўтказилган тадқиқот гиперурикемия ва UMOD ҳамда SOD2 полиморфизмларининг 1–3 босқичдаги СБК ривожланиши ва прогрессиясидаги аҳамиятини исботлаб, “хавф” ва “ижобий” генетик вариантлар асосида клиник-генетик хавф стратификацияси ҳамда фебуксостатга асосланган шахсийлаштирилган антигиперурикемик терапия алгоритмини таклиф этиши орқали нефрология амалиётида прогнозни яхшилаш, диализга эрта чиқишни камайтириш ва даволаш харажатларини оптималлаштириш учун муҳим илмий-амалий асос яратади.