Иноятова Ситора Ойбековнанинг 
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Cурункали бош мия қон айланиши етишмовчилигида эндотелиал дисфункциянинг клиник-неврологик ва молекуляр-генетик хусусиятлари», 14.00.13-Неврология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.DSc/Tib1045.
Илмий консультант: Маджидова Ёкутхон Набиевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университетида.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.04/05.05.2023.Tib.30.04.
Расмий оппонентлар: Мирджураев Элбек Миршавкатович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Якубова Мархамат Миракрамовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Мамедбейли Айтен Камал кизи, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: С.Д. Асфандияров номидаги Қозоғистон миллий тиббиёт университети (Қозоғистон).
Диссертациянинг йўналиши: амалий аҳамиятга молик. 
II.Тадқиқотнинг мақсади: сурункали бош мия қон айланиш етишмовчилигида эндотелиал дисфункциянинг биокимёвий ва молекуляр-генетик механизмларини, қон зардобида эндотелиал дисфункция маркерлари миқдорини ҳамда SOD2, NOS3 ва EDN1 ген полиморфизмларининг клиник аҳамиятини аниқлаш ва даволаш мезонларини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
анъанавий хавф омиллари (артериал гипертензия, 2-тур қандли диабет, чекиш, семизлик, атеросклероз) билан генетик мойиллик ўртасидаги патогенетик боғлиқликлар ва уларнинг биргаликда цереброваскуляр касалликларнинг ривожланиши ҳамда оғир кечишини кучайтирувчи таъсири мавжуд экани исботланган;
SOD2 (Ala16Val), EDN1 (Lys197Asn) ва NOS3 (T786C) генларининг полиморфизмлари яллиғланиш маркерлари (СРБ), гипергомоцистеинемия кўрсаткичлари ва бош мия қон-томир касалликлари клиник оғирлиги билан узвий боғлиқ бўлиб, айниқса SOD2 Val/Val генотипининг касалликнинг оғир ва нохуш кечиши билан энг кучли ассоциацияси аниқланган;
SOD2, EDN1 ва NOS3 генларининг салбий генотиплари бир вақтда учраган ҳолларда полиген мойилликнинг кумулятив шаклланиши ва унинг яллиғланиш-эндотелиал бузилишларни кучайтирувчи омил сифатида намоён бўлиши СРБ ва гомоцистеин даражаларининг ошиши, NIHSS кўрсаткичининг ўсиши ҳамда беморларнинг функционал фаоллигининг пасайиши билан ишончли боғлиқлиги аниқланган;
интеграл эндотелиал заифлик индекси ошиши эндотелиал дисфункция даражасининг прогрессиясини акс эттириб, ушбу кўрсаткич бош мия қон-томир касалликларида салбий оқибатлар ривожланиш хавфини миқдорий баҳолаш ва эрта башорат қилиш имконини берувчи ишончли прогностик мезон эканлигини аниқланган;
генетик полиморфизмлар (SOD2, NOS3, EDN1) ва биокимёвий маркерлар (гомоцистеин, СРБ) ўртасидаги ўзаро боғлиқликлар асосида антиоксидантлар, эндотелий-протектив препаратлар ва гипергомоцистеинемияни бартараф этувчи терапевтик воситаларни индивидуал танлашга қаратилган дифференциал даволаш мезони ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Cурункали бош мия қон айланиши етишмовчилигида эндотелиал дисфункциянинг клиник-неврологик ва молекуляр-генетик хусусиятлари бўйича олиб борилган илмий тадқиқотлар натижаларига кўра: 
биринчи илмий янгилик: анъанавий хавф омиллари (артериал гипертензия, II тур қандли диабет, чекиш, семизлик, атеросклероз) ва генетик мойилликлар ўртасидаги патогенетик боғлиқлиги бўйича таклифлар Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025 йил 22-майдаги №01-р/116-т сон буйруғи билан тасдиқланган, «Инсульт патогенезидаги эндотелиал дисфункция» мавзусидаги услубий тавсиянома таркибига киритилган. Илмий натижалар Тошкент вилояти ихтисослаштирилган соматик касалхонаси (2025 йил 4-апрелдаги №01-61 сон буйруғи) ва Тошкент шаҳар тез тиббий ёрдам клиник касалхонаси (2025 йил 17-апрелдаги №35 сон буйруғи) клиник амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: БМҚТК учун қиёсий-ташхисий мезонларни ишлаб чиқилиши даволашда қўлланиладиган ёндошувларни индивидуаллаштиришга имкон беради, бу эса эрта коррекциялаш, самарали ижтимоий реабилитацияга имкон берди. Иқтисодий самарадорлиги: БМҚТКни ўз вақтида ташхислаш ва мос холда олиб борилган терапевтик аралашув асоратларни ривожланишини олдини олишга имкон беради ва ҳар бир беморга нисбатан 2000000 бюджет харажатларини тежашни таъминлайди. Бу воситалар амбулатория шароитида даволаш ва реабилитация чора-тадбирларига йўналтирилиш имконини берди. Хулоса: БМҚТКли беморларни ташхислаш ва даволаш амалиётига мазкур илмий янгиликларни жорий этилиши тиббий ёрдамнинг самарали моделини яратиш имконини берди.
иккинчи илмий янгилик: SOD2 (Ala16Val), EDN1 (Lys197Asn) ва NOS3 (T786C) генларининг полиморфизмлари билан яллиғланиш маркерлари (СРБ), гипергомоцистеинемия ва бош мия қон-томир касалликлари клиник оғирлиги ўртасида ишончли боғлиқлик аниқланди. SOD2 Val/Val генотипи касалликнинг нохуш ва оғир кечиши билан боғлиқлиги бўйича таклифлар Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025 йил 22-майдаги №01-р/116-т сон буйруғи билан тасдиқланган, «Инсульт патогенезидаги эндотелиал дисфункция» мавзусидаги услубий тавсиянома таркибига киритилган. Илмий натижалар Тошкент вилояти ихтисослаштирилган  соматик касалхонаси (2025 йил 4-апрелдаги №01-61 сон буйруғи) ва Тошкент шаҳар тез тиббий ёрдам клиник касалхонаси (2025 йил 17-апрелдаги №35 сон буйруғи) клиник амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: БМҚТКли беморларга тиббий ёрдам кўрсатиш тизимини мажмуавий яхшилаш: шахсийлаштирилган даволашдан то соғлиқни сақлаш учун бўладиган харажатларни оптималлаштириш, ногиронликни пасайтириш хамда аҳолининг ҳаёт сифатини оширди. Иқтисодий самарадорлиги: соғлиқни сақлаш харажатларини тизимли пасайтириш бюджет харажатлари самарадорлигини ошириш ва меҳнатга яроқсизликдан юзага келадиган молиявий йўқотишларни пасайтириш билан намоён бўлди. Хулоса: ушбу илмий янгиликни амалиётга жорий этилиши, симптоматик даволашдан асосий патогенетик механизмларгача бўлган таъсирга эга бўлган БМҚТКни бошқариш тамойилини ўзгартирди. 
учинчи илмий янгилик: SOD2, EDN1 ва NOS3 генларининг салбий генотипларининг биргаликда учраши полиген мойилликни шакллантиришда кумулятив роль ўйнаши бўйича таклифлар Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025 йил 22-майдаги №01-р/116-т сон буйруғи билан тасдиқланган, «Инсульт патогенезидаги эндотелиал дисфункция» мавзусидаги услубий тавсиянома таркибига киритилган. Илмий натижалар Тошкент шаҳар тез тиббий ёрдам клиник касалхонаси (2025 йил 17-апрелдаги №35 сон буйруғи) клиник амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: қон томир касалликларини (БМҚТК) кучайишини универсал механизмлари сифатида яллиғланиш (СРО) ва эндотелиал дисфункция/гипергомоцистеинемия аҳамиятини тасдиқланиши, инсультни эрта профилактикасини, ўлим ва ногиронликни пасайишини, ёрдамнинг ҳаммабоплигини оширишни, беморларнинг ҳаёт сифатини яхшиланишини таъминлади. Иқтисодий самарадорлиги: кучаювчи БМҚТКни олдини олиш ва эрта ташхислаш узоқ вақт давом этувчи реабилитация ва қимматбаҳо бўлган шошилич аралашувларга (тромболизис, стент қўйиш) бўлган талабни камайтиради, бу эса ҳар бир беморга стационарда даволаниш учун сарфланадиган 1000000-1500000 сўм миқдордаги харажатларни қисқартиришга имкон берди. Хулоса: БМҚТКнинг кучайишида яллиғланишнинг (СРО) ва эндотелиал дисфункция/ гипергомоцистеинемиянинг универсал ролини тасдиғи инсультни симптоматик даволашдан патогенетик профилактикага ўтишида асосий қадамни ташкил этди. 
тўртинчи илмий янгилик: генетик, биокимёвий ва клиник кўрсаткичларни бирлаштирувчи интеграл эндотелиал заифлик индекси (IEU) таклиф этилди, у эндотелиал дисфункция даражасини миқдорий баҳолаш ва бош мия қон-томир касалликларида салбий оқибатлар хавфини башорат қилиши бўйича таклифлар Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025 йил 22-майдаги №01-р/117-т сон билан тасдиқланган «Инсультнинг янги ирсий омиллари» мавзусидаги услубий тавсиянома таркибига киритилди. Таклиф этилган ташхисий ёндошувлар Тошкент вилояти соматик касалхонаси (2025 йил 4-апрелдаги №01-61 сон буйруғи) ва Тошкент шаҳар тез тиббий ёрдам клиник касалхонаси (2025 йил 17-апрелдаги №35 сон буйруғи) клиник амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: БМҚТКнинг ривожланишини юқори хавфига (OR=3.3) эга бўлган, SOD2 (генотип Val/Val) генининг Ala16Val полиморфизми билан аниқланган ассоциацияси инсультни олдини олиниши, ирсий патология юкини пасайиши, ҳаёт сифатини яхшиланишини кўзда тутади. Иқтисодий самарадорлиги: генетик тестлаш (қиймати 300000минг сўм) юқори хавфдаги гуруҳлар учун ўзини оқлади, чунки у инсультни олдини олади (битта ҳолатни даволаш учун сарфланадиган харажат – 5000000-20000000 сўмгача). Ҳисоб-китобларга кўра, олдини олувчи даволаш усулларини қабул қилган, ҳар бир аниқланган патологик генотип ташувчиси, соғлиқни сақлаш тизимида 2000000 сўмни тежаж имконини берди. Хулоса: SOD2 генининг Ala16Val полиморфизми (Val/Val генотипи) билан БМҚТК юқори хавфи (OR=3,3) ўртасидаги боғлиқлик аниқланиб, миқдорий баҳоланди. 
бешинчи илмий янгилик: генетик полиморфизмлар (SOD2, NOS3, EDN1) ва биокимёвий маркерларни (гомоцистеин, СРБ) интеграция қилган ҳолда, антиоксидантлар, эндотелий-протектив препаратлар ва гипергомоцистеинемияни коррекция қилувчи воситаларни мақсадли танлаш буйича таклифлар Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025 йил 22-майдаги №01-р/116-т сон буйруғи билан тасдиқланган, «Инсультнинг янги ирсий омиллари» мавзусидаги услубий тавсиянома таркибига киритилган. Ишлаб чиқилган ташхислаш алгоритми Тошкент шаҳар тез тиббий ёрдам клиник касалхонаси (2025 йил 17-апрелдаги №35 сон буйруғи) ва Тошкент вилояти соматик касалхонасининг (2025 йил 4-апрелдаги №01-61 сон буйруғи) клиник амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: SOD2, EDN1 ва eNOS генларининг хавфли генотипларини аниқлаш БМҚТКнинг эрта ривожланиш хавфини башорат қилишга имкон беради ва бу индивидуаллаштирилган инсульт профилактикасини амалга ошириш, ирсий касалликлар юкини камайтириш ҳамда ҳаёт сифатини яхшилашга хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: патологик генотип ташувчиси бўлган ва профилактик даволашдан ўтган ҳар бир бемор соғлиқни сақлаш тизими бюджети учун 2000000-3000000 сўм иқтисодий тежамни таъминлади Хулоса: SOD2, EDN1 ва eNOS генларининг хавфли генотипларининг кумулятив таъсирини ўрганиш БМҚТК ривожланиш хавфини баҳолашда индивидуаллаштирилган тиббиёт соҳасидаги муҳим илмий ютуқ ҳисобланади. Ушбу янгиликни клиник амалиётга жорий этиш БМҚТК хавфини генетик даражада баҳолаш имконини беради ва бу мақсадли профилактика чораларини амалга оширишга хизмат қилди.

Yangiliklarga obuna bo‘lish