Esankulova Bustonoy Sobirovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Tuxumdon raki mikromuhitida immun sistema va qon-tomir angiogenezi faktorlari o‘sma progressiyasidagi rolini o‘rganish», 14.00.14 – Onkologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: №B2024.4.PhD/Tib5166.
Ilmiy rahbar: Ulmasov Firdavs Gayratovich, tibbiyot fanlari doktori.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Samarqand davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Bolalar onkologiyasi, gematologiyasi, immunologiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi, DSc.04/07.06.2024 Tib 177.01.
Rasmiy opponentlar: Alimxodjaeva Lola Tel`manovna tibbiyot fanlari doktori, professor, Ziyadullaev Shuxrat Xudoyberdievich tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Buxoro davlat tibbiyot instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: immun tizimi omillari va qon-tomir angiogenezi jarayonlarining o‘sma mikromuhitini shakllantirishdagi roli hamda ularning tuxumdon saratonining tarqalgan shakllari progressiyasiga ta’sirini baholash, shuningdek, kasallikni tashhislash va davolashni takomillashtirish uchun asosiy patogenetik mexanizmlar hamda istiqbolli maqsadlarni aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
disseminatsiyalangan tuxumdon saratonida o‘sma mikromuhitidagi immun hujayralar – T-limfotsitlar, makrofaglar va NK-hujayralar populyasiya tarkibi kasallikning klinik bosqichlari hamda karsenomatoz tarqalish darajasi asoslangano‘sma-assotsiyalangan makrofaglarning tarqalish xususiyatlari va ularning VEGF orqali angiogenezni faollashtirishi hamda gipoksik immunosupressiv muhit shakllanishi o‘smaga qarshi immun javobni susaytirish mexanizmi bilan chambarchas bog‘liqligi aniqlangan;
o‘sma-assotsiyalangan makrofaglarning tarqalish xususiyatlari va ularning VEGF orqali angiogenezni faollashtirishi hamda gipoksik immunosupressiv muhit shakllanishi o‘smaga qarshi immun javobni susaytirish mexanizmi bilan chambarchas bog‘liqligi aniqlangan;
gipoksiya va angiogenez o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ilk marta aniqlanib, VEGF, CD31 va HIF-1α omillari ekspressiyasi orqali birlamchi va metastatik o‘choqlarda tavsiflandi hamda disseminatsiyalangan tuxumdon saratonida qon tomirlarining morfologik va funksional xususiyatlari o‘sma invaziyasi va metastaz jarayonlarini rag‘batlantiruvchi asosiy omillar sifatida asoslangan;
disseminatsiyalangan tuxumdon saratonida PD-L1 va CTLA-4 immun markerlari hamda VEGF va HIF-1α angiogenez omillarining birgalikdagi yuqori ekspressiyasi ilk marotaba kasallik og‘irligini va bemorlarning umumiy yashash davomiyligini bashorat qilish uchun ishonchli prognostik mezon sifatida isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 10 iyun`dagi 21/64-son xulosasiga ko‘ra:
birinchi ilmiy yangilik disseminatsiyalangan tuxumdon saratonida o‘sma mikromuhitidagi immun hujayralar – T-limfotsitlar, makrofaglar va NK-hujayralar populyasiya tarkibi kasallikning klinik bosqichlari hamda karsenomatoz tarqalish darajasi asoslangano‘sma-assotsiyalangan makrofaglarning tarqalish xususiyatlari va ularning VEGF orqali angiogenezni faollashtirishi hamda gipoksik immunosupressiv muhit shakllanishi o‘smaga qarshi immun javobni susaytirish mexanizmi bilan chambarchas bog‘liqligi aniqlanganligi Samarqand davlat tibbiyot universiteti muvafaqlashtiruvchi ekspert kengashi tomonidan 2025 yil  24-mart 3-son bilan tasdiqlangan «Immun tizimi va qon-tomir angiogenezi omillarining o‘sma mikromuhitidagi o‘rni: tuxumdonlar disseminatsiyalangan saratonida diagnostik va terapevtik jihatlar»; «Disseminatsiyalangan tuxumdonlar saratonini davolashda kompleks yondashuvlar: immunoterapiya va antiangiogen strategiyalar» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Buxoro viloyat filiali 2025 yil 23 apreldagi 33-son buyruq hamda Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Jizzax viloyat filiali 2024 yil 24 apreldagi 38-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 10 iyun`dagi 21/64-son xulosasi). Tadqiqot natijalariga ko‘ra, HIF-1αning yuqori ekspressiyasi o‘smadagi gipoksik holatni kuchaytirishi, shu bilan birga CD8⁺ va CD4⁺ limfotsitlar faolligining pasayishi bilan bog‘liqligi ilk bor aniqlandi. Bu holat tuxumdon saratonining immun qochish mexanizmlari va gipoksik immunosupressiya jarayonlarini ilmiy jihatdan izohlash imkonini berdi. Ijtimoiy samaradorligi: ushbu ma’lumotlar tuxumdon saratonini erta bosqichda aniqlash, prognozini baholash va shaxsiylashtirilgan terapevtik taktikani ishlab chiqishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Iqtisodiy samaradorligi: aniqlangan markerlar asosida kasallik og‘irligini bashorat qilish imkoni kech bosqichdagi bemorlarga ajratiladigan ortiqcha davolash xarajatlarini taxminan 5–6% ga qisqartirish imkonini beradi.
ikkinchi ilmiy yangilik o‘sma-assotsiyalangan makrofaglarning tarqalish xususiyatlari va ularning VEGF orqali angiogenezni faollashtirishi hamda gipoksik immunosupressiv muhit shakllanishi o‘smaga qarshi immun javobni susaytirish mexanizmi bilan chambarchas bog‘liqligi aniqlanganligi Samarqand davlat tibbiyot universiteti muvafaqlashtiruvchi ekspert kengashi tomonidan 2025 yil  24-mart 3-son bilan tasdiqlangan «Immun tizimi va qon-tomir angiogenezi omillarining o‘sma mikromuhitidagi o‘rni: tuxumdonlar disseminatsiyalangan saratonida diagnostik va terapevtik jihatlar»; «Disseminatsiyalangan tuxumdonlar saratonini davolashda kompleks yondashuvlar: immunoterapiya va antiangiogen strategiyalar» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Buxoro viloyat filiali 2025 yil 23 apreldagi 33-son buyruq hamda Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Jizzax viloyat filiali 2024 yil 24 apreldagi 38-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 10 iyun`dagi 21/64-son xulosasi). Makrofaglar faolligi o‘smadagi gipoksiya va angiogen jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq ekanligi, ular o‘sma to‘qimasining mikrotsirkulyasiyasini ta’minlash va o‘sish potensialini kuchaytirishda asosiy rol` o‘ynashi aniqlandi. Ijtimoiy samaradorligi: bu natija immun mikromuhitni modulyasiya qiluvchi yangi immunoterapevtik strategiyalarni ishlab chiqish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Iqtisodiy samaradorligi: makrofag faolligini baholovchi testlarni joriy etish orqali antiangiogen terapiyani faqat yuqori xavfli bemorlarda qo‘llash imkoni yaratiladi, bu esa umumiy davo xarajatlarini 8–10% ga qisqartirish imkonini beradi.
uchinchi ilmiy yangilik gipoksiya va angiogenez o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ilk marta aniqlanib, VEGF, CD31 va HIF-1α omillari ekspressiyasi orqali birlamchi va metastatik o‘choqlarda tavsiflandi hamda disseminatsiyalangan tuxumdon saratonida qon tomirlarining morfologik va funksional xususiyatlari o‘sma invaziyasi va metastaz jarayonlarini rag‘batlantiruvchi asosiy omillar sifatida asoslanganligi Samarqand Davlat Tibbiyot universiteti muvafaqlashtiruvchi ekspert kengashi tomonidan 2025 yil  24-mart 3-son bilan tasdiqlangan «Immun tizimi va qon-tomir angiogenezi omillarining o‘sma mikromuhitidagi o‘rni: tuxumdonlar disseminatsiyalangan saratonida diagnostik va terapevtik jihatlar»; «Disseminatsiyalangan tuxumdonlar saratonini davolashda kompleks yondashuvlar: immunoterapiya va antiangiogen strategiyalar» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Buxoro viloyat filiali 2025 yil 23 apreldagi 33-son buyruq hamda Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Jizzax viloyat filiali 2024 yil 24 apreldagi 38-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 10 iyun`dagi 21/64-son xulosasi. Olingan natijalar PD-L1 va HIF-1α yuqori ekspressiyasida bemorlarda yashovchanlik ko‘rsatkichining pasayishi, VEGF va CTLA-4 darajasi yuqori bo‘lganda esa o‘sma residiv ehtimolining ortadigani bilan bog‘liq ekanligini ko‘rsatdi. Ijtimoiy samaradorligi: ushbu markerlar orqali kasallik rivojlanish xavfini aniq stratifikatsiya qilish imkoni tug‘ildi, bu esa bemorlarni individual nazorat ostida davolashga yo‘naltiradi. Iqtisodiy samaradorligi: immunoterapiyaga nomzodlarni to‘g‘ri tanlash orqali dori sarfini 12–15% ga qisqartirish imkoni yaratildi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik disseminatsiyalangan tuxumdon saratonida PD-L1 va CTLA-4 immun markerlari hamda VEGF va HIF-1α angiogenez omillarining birgalikdagi yuqori ekspressiyasi ilk marotaba kasallik og‘irligini va bemorlarning umumiy yashash davomiyligini bashorat qilish uchun ishonchli prognostik mezon sifatida isbotlanganligi Samarqand davlat tibbiyot universiteti muvafaqlashtiruvchi ekspert kengashi tomonidan 2025 yil  24-mart 3-son bilan tasdiqlangan «Immun tizimi va qon-tomir angiogenezi omillarining o‘sma mikromuhitidagi o‘rni: tuxumdonlar disseminatsiyalangan saratonida diagnostik va terapevtik jihatlar»; «Disseminatsiyalangan tuxumdonlar saratonini davolashda kompleks yondashuvlar: immunoterapiya va antiangiogen strategiyalar» nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Buxoro viloyat filiali 2025 yil 23 apreldagi 33-son buyruq hamda Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Jizzax viloyat filiali 2024 yil 24 apreldagi 38-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 10 iyun`dagi 21/64-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: yangi algoritm bemorlarda residivsiz davrni uzaytirish va yashovchanlikni oshirishga xizmat qildi, shuningdek, immunoterapiya va antiangiogen usullarni to‘g‘ri tanlash imkonini berdi. Iqtisodiy samaradorligi: ortiqcha kimyo- va nur terapiya kurslarini kamaytirish hisobiga har bir bemor uchun o‘rtacha 3,2–4,5 mln so‘m byudjet mablag‘i tejalishi ta’minlandi. Ishlab chiqilgan diagnostik va davolash algoritmlari tuxumdonlar disseminatsiyalangan saratoni bilan kasallangan bemorlarda kasallikni aniqlash sifatini va kompleks davolash samaradorligini oshirishga, residivsiz davrni uzaytirishga hamda prognozni yaxshilashga xizmat qildi. Tadqiqot natijalari asosida ishlab chiqilgan kompleks klinik-diagnostik yondashuv tuxumdon saratonini erta diagnostika qilish sifatini oshirishga, davolash taktikasi va prognozni takomillashtirishga xizmat qiladi, shuningdek, O‘zbekistonda onkoginekologik yordam tizimini rivojlantirish va optimallashtirishda muhim ahamiyatga ega. Xulosa:Tadqiqot natijalari asosida ishlab chiqilgan kompleks klinik-diagnostik yondashuv tuxumdon rakini erta tashxislash, davolash taktikasini aniqlash va prognozni baholash sifatini oshirib, mamlakatda onkoginekologik yordam tizimini takomillashtirishga xizmat qiladi.