Аблакулов Лочинбек Қучқоровичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Айрим дикетонлар асосида ацетилен диоллари синтези ва уларнинг кимёвий ўзгаришлари», 02.00.03 – Органик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.3.PhD/К1028.
Илмий раҳбар: Икрамов Абдуваҳоб, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Чирчиқ давлат педагогика университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Чирчиқ давлат педагогика университети, DSc.03/30.09.2020.К.82.02.
Расмий оппонентлар: Абдушукуров Анвар Кабирович, кимё фанлари доктори, профессор; Қодиров Хасан Иргашович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: молекуласида иккита карбонил гуруҳ сақлаган кетонларни Cу(ОТф)2/ТБАБр/ТГФ ва ЭтМгБр/ТГФ каталитик системасида ацетилен, октин-1 ва фенилацетилен иштирокида ацетилен диоллари синтези ва улар асосида, винилокси эфирлар, оддий эфирлар ва мураккаб эфирлар синтез қилиш ҳамда уларни амалиётга жорий этишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор молекуласида алифатик ва гетероциклик ўринбосарлар сақлаган дикетонларни ацетилен, октин-1 ва фенилацетилен билан нуклеофил бирикиш реакцияси асосида бир қанча реаксион фаол марказлардан ташкил топган ацетилен диоллари синтез қилинган;
илк бор турли хил табиатга эга кетонларни янги комплекс каталитик системалар- Cу(ОТф)2/ТБАБр/ТГФ ва ЭтМгБр/ТГФ ёрдамида ацетилен, октин-1 ва фенилацетилен билан нуклеофил бирикиш реакцияларининг бориши аниқланган, катализаторларнинг маҳсулот унимига селектив таъсири, қўшимча реакцияларнинг бориши, оралиқ ва қўшимча маҳсулотларнинг ҳосил бўлиши ва уларни ажратиш усуллари аниқланган, ацетилен диолларини юқори уним билан синтез қилишнинг янги усуллари ишлаб чиқилган;
ацетилен диолларини синтез қилиш реакция босқичлари, химизми ва механизми таклиф этилган, жараёнлар энг муқобил шароитлари топилган ҳамда эритувчи, катализатор, лиганд ва оралиқ бирикмаларнинг реакция тезлиги ва фаолланиш энергиясига таъсири ҳисобланган, кетонлар табиати, уларнинг реаксион қобилияти, жараён бориши ва маҳсулот унумига таъсир қилиш қонуниятлари ишлаб чиқилган, катализаторларнинг стабиллиги, фаоллиги ва қайтар реакцияларга таъсири аниқланган;
илк бор ацетилен диолларини Ти(ОТф)4/Cакт каталитик системасида фенилацетилен билан виниллаш реакциялари амалга оширилган ва юқори унум билан винилокси эфирлар ҳосил бўлиши аниқланган;
илк бор ацетилен диолларини Cу(ОТф)2/Эт3Н/Ч2Cл2, Зн(ОТф)2/C6Ҳ6 ва CуCл/Бу4НОҲ/КОҲ каталитик системаларда этил спирти, бензил спирти ва 2-(бромметил)пиридин гидробромид иштирокида оддий эфирлар синтези қилинган;
Ҳ2СО4/C6Ҳ6 каталитик системасида ацетилен диолларини цирка кислота, бензой кислота ва акрил кислота иштирокида этерификациялаш жараёни илк бор амалга оширилган ва янги турдаги мураккаб эфирлар синтез қилинган;
ацетилен диоллари ва улар асосида олинган винилокси эфирлар, оддий ва мураккаб эфирларнинг хусусий катталиклари аниқланган, квант-кимёвий параметрлари ҳисобланган, тозалиги хроматографик, тузилиши спектроскопик, таркиби элемент анализ, электрон тузилиши квант-кимёвий усулларида исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Турли хил табиатга эга бўлган кетонлар ва ацетилен, октин-1 ва фенилацетилен асосида ацетилен диоллари синтези бўйича олинган илмий натижалар асосида:
синтез қилинган ацетилен диоллари жумладан, 3,4-диметилгексадиин-1,5-диол-3,4, 3,5-диметилгептадиин-1,6-диол-3,5, 3,6-дииметилоктадиин-1,7-диол-3,6 ва 3-(тиофенил-2)-5-(трифторометил)гептадиин-1,6-диол-3,5 “Муборак газни қайта ишлаш заводи” МЧЖ да табиий газ таркибидаги олтингугурт ва олтингугуртли бирикмаларни ажратиб олувчи ингибиторлар сифатида амалиётга жорий қилинган (“Муборак газни қайта ишлаш заводи” МЧЖ нинг 2025 йил 9 июлдаги 966/ҒК-07-сон маълумотномаси). Натижада, табиий газ таркибида олтингугурт ва олтингугуртли бирикмалар миқдорини камайтириш имконини берган;
синтез қилинган 9-(тиофенил-2)-11-(трифторометил)нонадекадиин-7,12-диол-9,11, 3,4-диметилгексадиин-1,5-диол-3,4 ва 3,5-диметил-1,7-дифенилгептадиин-1,6-диол-3,5 лар саноат оқава сувлари таркибида туз қатлам ҳосил қилувчи компонентларга қарши ингибитор сифатида Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш корхонасида амалиётга жорий қилинган (Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш корхонасининг 2025 йил 16 июлдаги ОП25/ЭД-2493-сонли маълумотномаси). Натижада, саноат корхоналари технологик қурилмаларида туз қатлам ҳосил бўлишини 78% гача камайтириш имконини берган.