Эргашев Жавохир Искандар ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ромен салат етиштириш технологиясининг айрим элементларини ишлаб чиқиш (Самарқанд вилояти мисолида)”, 06.01.06 – Сабзавотчилик (Қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.4.PhD/Qx1534
Илмий раҳбар: Санаев Собир Тойирович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат университети Агробиотехнологиялар ва озиқ-овқат хавфсизлиги институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат аграр университети, DSc.05/29.04.2022.Qx.13.04.
Расмий оппонентлар: Дусмуратова Саодат Исмаиловна, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор; Турдиева Ферузахон Тиркашбоевна, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори.
Етакчи ташкилот: Сабзавот, полиз экинлари ва картошкачилик илмий-тадқиқот институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Самарқанд вилояти шароитида такрорий экинда ромен салати (Лаcтуcа сатива вар. лонгифолиага) навларини парваришлаш технологиясининг муҳим элементларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор Самарқанд вилоятининг ўтлоқи бўз тупроқлари шароитида такрорий экин сифатида ромен салатини мақбул экиш муддати ва мақбул экиш схемасида кўчатларидан экиб ўстириш агротехнологияси ишлаб чиқилган;
такрорий экинда ромен салатининг Сладкий хруст, Актина ва Бацио навларида уруғларининг унувчанлиги 87,0-89,6%, стандарт кўчат чиқими 86,1-88,9%, кўчатлар мақбул экиш муддатида (25 июлда) ва мақбул экиш схемада (60х15 см) экилганда тутувчанлиги 92,8-94,7% бўлиши илмий жиҳатдан исботланган;
ромен салатининг Сладкий хруст, Актина ва Бацио навлари такрорий экин сифатида 30-35 кунлик кўчатларидан 25 июлда экиб ўстирилганда ҳосилни йиғиш олдидан сақланиб қолган ўсимликлар улуши 89,5-91,8 %, бир дона салатбош вазни 378,5-403,6 г. гача шаклланиб, ҳосилдорлик 28,2-30,9 т/га, товар ҳосил чиқими 94,8-96,0 % бўлиши илмий жиҳатдан исботланган;
ромен салати навлари такрорий экинда мақбул экиш схемада (60х15 см) экиб йетиштирилганда ҳосилни йиғиш олдидан сақланиб қолган ўсимликлар улуши 87,4-88,4 %, ўртаҳcа бир дона салатбош вазни 297,2-325,2 г, майдон бирлигидан олинган салатбош ҳосили 28,8-31,9 т/га, товар ҳосил чиқими энг юқори 26,9-30,2 т/га ёки умумий ҳосилга нисбатан мос равишда 93,4-94,8 % бўлиши илмий асосланган;
ромен салатининг Сладкий хруст, Актина ва Бацио навлари такрорий экинда мақбул экиш муддатида (25 июл) ва мақбул экиш схемада (60х15 см) экиб ўстирилганда навлар бўйича гектаридан 52,2 - 60,9 млн. сўм соф фойда олиниб, рентабеллик даражаси 129,1 - 143,6 % юқори бўлиши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Самарқанд вилоятининг ўтлоқи бўз тупроқлари шароитида ромен салати навларини такрорий экин сифатида ўстирилганда турли экиш муддатлари ва турли экиш схемаларини товар ҳосил чиқими, ҳосил сифати ва иқтисодий самарадорлигига таъсирини ўрганиш бўйича олиб борилган илмий тадқиқотлар натижалари асосида:
Деҳқон, фермер ва томорқа хўжаликлари учун “Такрорий экинда ромен салати йетиштириш технологияси” номли тавсиянома тасдиқланган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги, Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025 йил 15 октябрдаги № 05/06-04-669-сонли маълумотномаси). Ушбу тавсияномадан томорқа йер эгалари, деҳқон ва фермерлар такрорий экинда ромен салати йетиштиришда услубий қўлланма сифатида кенг фойдаланилмоқда;
Ромен салати навларини такрорий экинда 30-35 кунлик кўчатларини мақбул экиш муддатида (25.ВИИ) ва мақбул экиш схемасида (60х15 см) экиб йетиштириш технологияси Самарқанд вилоятининг Ургут туманида 1,6 гектар, Тойлоқ туманида 1,3 гектар ва Оқдарё туманида эса 0,8 гектар, жами 3,7 гектар майдонга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги, Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025 йил 15 октябрдаги №05/06-04-669-сонли маълумотномаси). Натижада, ушбу агротехнологик элементларни қўллаш орқали ромен салатидан 25,1-29,7 т/га товарбоп ҳосил олинган.
Такрорий экинда ромен салатининг Сладкий хруст, Актина ва Бацио навлари июл ойининг 3-декадасида 25-июлда 60х15 см схемада 30-35 кунлик кўчатларидан йетиштириш агротехнологияси Самарқанд вилоятининг Ургут, Тойлоқ ва Оқдарё туманлари фермер хўжаликларига жами 3,7 гектар майдонга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги, Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025 йил 15 октябрдаги № 05/06-04-669-сонли маълумотномаси). Натижада қўшимча 6,6-7,8 т/га ҳосил олиниб, 50284,1-59453,4 минг сўм/га соф фойда ёки амалдаги экиш муддати ва схемасига нисбатан қўшимча 15520,7-19320,7 соф фойда ҳамда 126,1-140,4% рентабеллик даражасига эришилган.