Фозилова Хуршида Пардаевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Тут ипак қурти наслчилигида турли генотипдаги зотлар пилла маҳсулдорлигини оширишнинг илмий асослари”, 06.02.04–Ипакчилик (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.PhD/Qx1448
Илмий раҳбар: Умаров Шавкат Рамазанович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат аграр университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат аграр университети, PhD.05/30.12.2019.Qx.13.02.
Расмий оппонентлар: Валиев Сайфиддин Тожиддинович, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори, катта илмий ходим; Осербаева Сарбиназ Рустемовна, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори.
Етакчи ташкилот: Човачилик ва паррандачилик илмий тадқиқот институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади тут ипак қуртининг суперелита ва элита босқичларида оила-оила ва тухум аралашмалари шаклида кўпайтириш усулини наслли қуртларнинг биологик, репродуктив, пилла маҳсулдорлик ва технологик хусусиятларига таъсирини баҳолашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор тоза зотларни оила-оила тарзида кўпайтириш усули тухум қуймасидаги тухумлар сонини 734-880,5 донагача ортишига олиб келиши исботланган;
ипак қурти зотлари наслчилигининг ҳар босқичида наслдорлик белгиларини авлодма-авлод ошириб боришнинг селексион омиллари аниқланган;
оила-оила усулида кўпайтирилган зотларнинг тухум жонланиши 4 хил генотипга эга зотларда тухум аралашмаси усулига нисбатан 2,6 фоиздан 13,4 фоизгача ошиши мумкинлиги исботланган;
икки хил наслчилик усулида тоза зотларни ирсий белгиларини намоён бўлиш чегараларини аниқлаш асосида қуртлар ҳаётчанлигини 90,5-94,4 % га етказиш имкониятлари асослаб берилган;
оилавий кўпайтириш усулини қўллаб, йирик ва ўрта пиллали зотларда наслдорлик хусусиятини: пилла вазни бўйича 2,5 г гача, пилла қобиғи вазнини 548 мг гача етказишнинг илмий жиҳатлари аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тут ипак қурти наслчилигида турли генотипдаги зотлар пилла маҳсулдорлигини оширишнинг илмий асослари йўналишида олиб борилган тадқиқотлар натижалари асосида:
Тут ипак қуртини оила-оила қилиб парваришлаш асосида тайёрланган юқори маҳсулдор «Гулшан» зотидан 25 қути миқдорда Тошкент вилояти Бекобод туманидаги «ААА Силк про томарқа хизмати» МЧЖ уруғчилик корхонасининг наслли ҳудудида жорий этилган (Ипакчилик ва жун саноатини ривожлантириш қўмитасининг 2025 йил 4 январдаги 3-10 сонли маълумотномаси). Натижада бир қути қуртдан 52 кг наслли пилла олиниб, қиёсловчига нисбатан наслли пиллаларнинг вазни 0,2 гр га, ипакчанлиги 1,0 фоизга ва қуруқ пилладан хом ипак чиқиши эса 3,0 фоизга ошишига эришилган. Бир қути қурт ҳисобига қўшимча 1,31 кг хом ипак олиниши ҳисобига иқтисодий самарадорлик 739 550,6 сўмни, соф фойда 579 814,4 сўмни ва рентабеллик даражаси 17,7 фоизни ташкил этган;
Янги усулда тайёрланган тут ипак қуртининг «Гўзал» зотидан 100 дона оналик қуймалари ва 2,5 қути тухумдан чиққан қуртлари Фарғона вилояти «Фарғона пилла наслчилиги» МЧЖ наслчилик корхонасининг оилалар питомнигида жорий этилган (Ипакчилик ва жун саноатини ривожлантириш қўмитасининг 2025 йил 4 январдаги 3-10 сонли маълумотномаси). Натижада парваришланган хар бир қути қуртдан 55,0 кг наслли пилла ҳосили олишга эришилган. Тажрибадаги оила-оила тарзида парваришланган қуртлар наслли пиллаларнинг бир донаси вазни 0,3 г га, ипакчанлиги 0,4 фоизга, ва қуруқ пилладан хом ипак эса 2,3 фоизга ортиқча чиқишига эришилиб, қўшимча 1,76 кг хом ипак олинган. Иқтисодий самарадорлик 1099089,8 сўмни ва соф фойда 737 238,5 сўмни ташкил этиб, рентабеллик даражаси 19,7 фоизга ошган;
Тут ипак қурти уруғларини яхшиловчи янги усул асосида «Марварид» зотидан 100 дона оналик қўймалари ва 2,5 қути тухумдан чиққан қуртлари Фарғона вилояти «Фарғона пилла наслчилиги» МЧЖ наслчилик корхонасининг оилалар питомнигида жорий этилган (Ипакчилик ва жун саноатини ривожлантириш қўмитасининг 2025-йил
4-январдаги 3-10 сонли маълумотномаси). Натижада бир қути қуртдан 57 кг наслли пилла олишга эришилган. Тажриба вариантидаги оила-оила тарзида парваришланган қуртлар наслли пиллаларнинг бир донаси вазни 0,4 г га, ипакчанлиги 0,4 фоизга ва қуруқ пилладан хом ипак чиқиши эса 3,0 фоизга ошган. Бир қути қурт ҳисобига қўшимча 1,96 кг хом ипак олиниши натижасида иқтисодий самарадорлик 1226246,2 сўмни, соф фойда 735 295,4 сўмни, рентабеллик даражаси 18,7 фоизни ташкил этган.