Шарипова Нигора Нуриддиновна
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): «“Хамса” илк достонларининг поетик структураси ва образлар тизими» 10.00.02 - Ўзбек адабиёти ихтисослиги. 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.4.DSc/Fil484
Илмий маслаҳатчи Болтабаев Ҳамидулла Убайдуллаевич, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Навоий давлат университети 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Бухоро давлат университети, DSc.03/04.06.2021.Fil.72.09
Расмий оппонентлар: Самарқанд давлат университети профессори, филология фанлари доктори Жумақул Ҳамроев
Самарқанд давлат чет тиллар университети профессори, филология фанлари доктори Салоҳий Дилором Исомиддин қизи
Бухоро давлат университети профессори, филология фанлари доктори (DSc),  Эшонқулов Ҳусниддин Примович
Етакчи ташкилот: Урганч давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: “Хамса”нинг илк достонлари поетик структураси ва образлар тизими контекстида Алишер Навоий “Ҳайрат ул-аброр” достонининг композицион-структур, ғоявий-семантик, лексик-стилистик хусусиятларини илмий-назарий жиҳатдан тадқиқ этишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Хамсанависликнинг илк фалсафий илдизларини илмий асослаш, Саноий Ғазнавий “Ҳадиқат ул-ҳақиқа” достонининг Низомий Ганжавийнинг “Махзан ул-асрор” достонига таъсирини ойдинлаштириш асносида нафақат биринчи салаф, балки Хусрав Деҳлавий, Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий достонларидаги адабий-эстетик таъсир аниқланиб, хусусан, Алишер Навоий “Ҳайрат ул-аброр” ҳамда “Лисон ут-тайр” достонларининг семантик нуқтайи назардан “Ҳадиқа” билан бадиий-фалсафий узвийлиги боблар ва ҳикоятлар воситасида исботланган;
 “Махзан ул-асрор”, “Матлаъ ул-анвор”, “Туҳфат ул-аҳрор” композицияси қиёсан ўрганилиб, уларда шаклланган илк достон структураси “Ҳайрат ул-аброр”га келиб муаллиф бадиий консепсияси, диний-тасаввуфий қарашлари, ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаётга боғлиқ равишда янгилангани муқаддимавий қисм, мақолат ва ҳикоятлардаги структур-семантик қурилиш ва тартибланиш мисолида далилланиб, хусусан, Навоий достонидаги “ҳайратлар” Низомий ва Деҳлавий достонидаги “хилватлар”, Жомий достонидаги “суҳбатлар”дан тубдан фарқ қилиши муаллифнинг “ҳайрат” тушунчасини достон марказига, асар номига олиб чиқиши воситасида далилланган;
“Махзан ул-асрор”, “Матлаъ ул-анвор”, “Ҳайрат ул-аброр” достонларидаги образлар асар сужетига боғлиқ ҳолда комплекс таҳлил қилиниб, достон бош қаҳрамони – муаллифнинг ўзи, кириш қисм ва мақолатлардаги тавсифий характерлар, ҳикоят ва масаллардаги бадиий образлар каби гуруҳларга таснифланиб, Низомий ва Амир Хусрав достонидаги образларнинг Навоий достонида муаллифнинг маърифий-ирфоний қарашларига боғлиқ равишда янгиланиши салафларда мавжуд бўлмаган ва “Ҳайрат ул-аброр”да илк марта олиб кирилган образ ва характерлар мисолида асосланган;
 Тошлижали Яҳёбейнинг “Гулшан ул-анвор” достони семантик-структур таҳлили асосида Алишер Навоийнинг “Ҳайрат ул-аброр” ҳамда усмонли турк адабиёти муносабати ойдинлаштирилиб, Низомий, Навоий ҳамда Тошлижали илк достонларидаги анъана ва новаторлик масалалари қиёсан ўрганилганда муаллифнинг “Гулшан ул-анвор” семантик-структур қурилишида “Махзан ул-асрор”дан кўра “Ҳайрат ул-аброр”га суянгани достондаги басмала боб, васф ҳамда меърожнома наътлар структураси, муштарак ҳикоят ва образлар таҳлили асосида далилланган;
Алишер Навоийнинг “Ҳайрат ул-аброр” достони бадииятидаги новаторлик ва юксак бадиий маҳорат достоннинг вазн хусусиятлари, мумтоз қофия тизими, асардаги турли нутқ шакллари ва муаллифнинг индивидуал услуб поетикаси салафлар илк достонига қиёсан илмий асосланган ҳамда асардаги бадиий-эстетик жиҳатлар ҳамда маърифий-ирфоний ғоялар Янги Ўзбекистоннинг Учинчи Ренессанс даври ёшлари маънавий камолотида бирламчи асос саналиши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. “Хамса” биринчи достонларининг поетик структураси ва образлар тизмини тадқиқ этиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
хамсанависликнинг илк фалсафий илдизларини илмий асослаш, Саноий Ғазнавий “Ҳадиқат ул-ҳақиқа” достонининг Низомий Ганжавийнинг “Махзан ул-асрор” достонига таъсири, нафақат биринчи салаф, балки Хусрав Деҳлавий, Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий достонларидаги адабий-эстетик таъсир масалалари, Алишер Навоий “Ҳайрат ул-аброр” ҳамда “Лисон ут-тайр” достонларининг семантик нуқтайи назардан “Ҳадиқа…” билан бадиий-фалсафий узвийлигига оид назарий хулосаларидан  “Қорақалпоқ ёзувчиларининг ижодий лабораториясини монографик аспектда таҳлил қилиш” мавзусидаги фундаментал лойиҳада белгиланган вазифалар ижросида фойдаланилган (ЎзР ФА Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий тадқиқот институтининг 2025-йил 5-сентябрдаги 531/2-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа ишининг мумтоз адабий жанрлар поетикаси, сюжет ва композицияси таҳлили, қорақалпоқ ёзувчилар ижодий камолотида форсий ва туркий хамсанависликнинг муҳим аҳамиятига доир янги илмий-назарий далиллар билан бойишига хизмат қилган;
форсий “Хамса”лар илк достонларининг композицион қиёси, структуранинг “Ҳайрат ул-аброр”га келиб муаллиф бадиий консепсияси, диний-тасаввуфий қарашлари, ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаётга боғлиқ равишда янгиланиши, Навоий достонидаги “ҳайратлар”нинг Низомий ва Деҳлавий достонидаги “хилватлар”, Жомий достонидаги “суҳбатлар”дан тубдан фарқ қилиши хусусидаги назарий хулосаларидан Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021-2023-йилларда бажарилган ИЗ-2021020813 рақамли “Алишер Навоий ижодининг хорижда ўрганилиши ва тарғиботи асосида кўп тилли мултимедиа тўпламини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 8-сентябрдаги 01/04-5841-сон маълумотномаси). Натижада, лойиҳа иши хамсанависликда форсий, усмонли турк ва туркий тиллардаги илк достонлар типологияси, композицион-структур қурилишнинг муаллиф маърифий-ирфоний қарашларига алоқадорлиги, Навоий илк достонида салафлардан тубдан фарқланиш мақсадида “муқаддимавий қисм”даги “ҳайрат” феноменини достон марказига олиб чиқиши билан боғлиқ маълумотлар билан бойитилган;
илк достонлардаги образларнинг асар сужетига боғлиқлиги, достон бош қаҳрамони – муаллифнинг ўзи, кириш қисм ва мақолатлардаги тавсифий характерлар, ҳикоят ва масаллардаги бадиий образлар каби таснифи, Низомий ва Амир Хусрав илк достонидаги образларнинг ҳазрат Навоий достонида янгиланиш хусусиятлари ҳамда мазкур образларнинг “Хамса” илк достонлари муаллифининг маърифий-ирфоний қарашлари билан алоқадорликда ривожланишига оид назарий хулосаларидан Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2023-2024-йилларда бажарилган АЛ-662205561 рақамли “Алишер Навоий муаллифлик корпусини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 8-сентябрдаги 01/04-5839 сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа иши хамсависликдаги форсий ва туркий илк достонларга хос образлар такомили, муштарак ва фарқли жиҳатлар, Навоий илк достонидаги образларнинг ғоявий-бадиий, диний-тарихий асослари, ҳар бир образ достон муаллифининг бадиий-эстетик, маърифий-ирфоний қарашлари билан алоқадорликда ривожланишига доир илмий-назарий далиллар билан мукаммаллашган;
хамсанавислик анъанасининг усмонли турк адабиётида илдиз ёйиши, Низомий, Навоий ҳамда Тошлижали илк достонларидаги анъана ва новаторлик масалалари қиёсан ўрганилиб, достондаги басмала боб, васф ҳамда меърожнома наътлар структураси, муштарак ҳикоят ва образлар таҳлили асосида муаллифнинг “Гулшан ул-анвор” структур-семантик қурилишида “Махзан ул-асрор”дан кўра “Ҳайрат ул-аброр”га суянгани хусусидаги назарий хулосаларидан Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021-2023-йилларда бажарилган ПЗ-20200422 рақамли “Туркий тилларнинг лингводидактик электрон платформасини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 8-сентябрдаги 01/04-5843 сон маълумотномаси). Натижада хамсашуносликдаги муҳим илмий муаммолардан саналган Навоий ва усмонли турк адабиёти муносабати ойдинлашиб, ХВ асрдан кейинги давр хамсанавислигида Низомийдан кўра Навоийнинг юқори адабий таъсири очиб беришга муваффақ бўлинган;
    Алишер Навоийнинг “Ҳайрат ул-аброр” достони бадиияти, вазн хусусиятлари, мумтоз қофия тизими, асар тилининг ўзига хослиги ва муаллифнинг индивидуал услуб поетикасига доир илмий таҳлилларидан Навоий вилояти телерадиокомпаниясининг “Ассалом, янги кун!” кўрсатувининг 2024-йил 29-ноябр сони, “Маънавият кўзгуси” кўрсатувининг 2025-йил 23-август сонидаги сенарийсида фойдаланилган ва тадқиқотчи билан бевосита суҳбат олиб борилган (Навоий вилояти телерадиокомпаниясининг 2025-йил 29-августдаги 01-01/121 сон маълумотномаси). Натижада томошабинларнинг  достон маърифий қиммати ва бадиий аҳамиятига оид билимларининг такомиллашувига, мазкур кўрсатувларнинг илмий-назарий маълумотларга бой бўлишига эришилган.