Исламова Мохичехра Бекмурзаевнанинг
фалсафа доктори (PhD) ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтиссослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Талабаларда танқидий тафаккурни ривожлантиришнинг педагогик механизмлари (Педагогика фанларини ўқитиш мисолида)”, 13.00.01-Педагогика назарияси. Педагогик таълимотлар тарихи.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № B2023.3.PhD/Ped4751.
Илмий тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Навоий давлат университети.
Илмий раҳбар: Ходжиева Фароғат Олтиевна педагогика фанлари номзоди, доцент.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Алфраганус Университй, PhD.03/25.08.2025.Ped.193.02
Расмий оппонентлар: педагогика фанлари доктори (DSc), доцент Болтаева Моҳичеҳра Жамшид қизи; педагогика фанлари доктори, профессор Адизов Бахтиёр Рахманович.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат педагогика институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади педагогика фанларини ўқитишда талабалар танқидий тафаккурини ривожлантиришнинг педагогик механизмлар тизимини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
танқидий тафаккур тушунчасининг моҳияти, унинг бошқа тафаккур шакллари (мантиқий, креатив, коммуникатив, конструктив) билан ўзаро корреляцион алоқадорлиги, танқидий фикрлашни ривожлантиришга таъсир этувчи физиологик, психологик, ижтимоий-маданий, технологик ва педагогик омиллар интегратив-когнитив ёндашув асосида очиб берилган;
талабаларда танқидий тафаккурни ривожлантиришда мотивацион, ахлоқий, эркин фикрлаш, коммуникатив, креативлик стратегияларининг педагогик механизм сифатидаги дидактик имкониятлари – чизиқли (анъанавий, режали, пойдевор босқичли, процессуал) ва ночизиқли (синергетик, интегратив, когнитив, компетенсиявий, дивергент, тизимли, ижодий, эвристик) ёндашувлар орқали асослаб берилган;
педагогика фанларини ўқитишда талабаларда танқидий фикрлашни ривожлантиришнинг методик имкониятлари “Интеллект харитаси”, “СWОТ” таҳлил, “Т жадвал”, “Эссе” ёки “Иллинойс методи”, “Икки қисмли кундалик”, “Резюме”, “Коррексия”, “Селфи-контрол”, “Хронологик хато”, “Веен диаграммаси”, “ФСМУ” методлари ва “ПБЛ – Муаммоли таълим”, “Кейс Стадй”, “Инсерт” “СМАРТ”, “МАП” технологияларига устуворлик бериш асосида кўрсатиб берилган;
таълим жараёнида талабларнинг танқидий тафаккурини ривожлантиришга йўналтирилган ўқув-методик таъминотининг модели мустақиллик, мослашувчанлик, холислик, мантиқийлик, танқидий эмпатия, саволни тўғри қўя олиш тамойиллари ва аниқлик, далиллаш, мантиқий изчиллик, адолатлилик, мувофиқлик, чуқурлик мезонларига устуворлик бериш орқали танқидий фикрлашнинг пассив фикрловчи, қийин фикрловчи, дастлабки фикрловчи, амалий фикрловчи, юқори фикрловчи, устоз даражасидаги фикрловчи даражаларини аниқловчи ностандарт муаммоли топшириқлар ва кейслар ишлаб чиқиш асосида такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Педагогика фанларини ўқитишда талабалар танқидий тафаккурини ривожлантиришнинг педагогик механизмлар тизимини такомиллаштиришга оид ишлаб чиқилган назарий-методологик ва амалий таклифлар асосида:
танқидий тафаккур тушунчасининг моҳияти, унинг бошқа тафаккур шакллари (мантиқий, креатив, коммуникатив, конструктив) билан ўзаро корреляцион алоқадорлиги, танқидий фикрлашни ривожлантиришга таъсир этувчи физиологик, психологик, ижтимоий-маданий, технологик ва педагогик омиллар интегратив-когнитив ёндашув асосида очиб берилганлигига оид янгиликдан “ОТ-Ф1. Ёшларда миллий ғоя ва мафкуравий иммунитетни шакллантиришнинг психологик механизмлари” номли грант лойиҳада белгиланган вазифаларни амалга оширишда фойдаланилган (Бухоро Халқаро университетининг 2025-йил 9-июлдаги 01-57 сонли далолатномаси). Натижада, ёшларни ватанпарварлик руҳида тарбиялаш ва ёд ғояларга қарши мафкуравий иммунитетини шакллантиришда танқидий тафаккурнинг ўрнига оид назарий методологик таҳлилларни янада бойитишда муҳим аҳамият касб этиб, лойиҳанинг илмий-методологик сифатини такомиллаштиришга хизмат қилган;
талабаларда танқидий тафаккурни ривожлантиришда мотивацион, ахлоқий, эркин фикрлаш, коммуникатив, креативлик стратегияларининг педагогик механизм сифатидаги дидактик имкониятлари – чизиқли (анъанавий, режали, пойдевор босқичли, процессуал) ва ночизиқли (синергетик, интегратив, когнитив, компетенсиявий, дивергент, тизимли, ижодий, эвристик) ёндашувлар орқали асосланганлигига оид янгилик “Миллий тарбия асослари” дарслиги мазмунига сингдирилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2023-йил 22 декабрдаги 537-сон буйруғи асосида берилган 537340 рақамли нашр рухсатномаси). Натижада, талабаларда танқидий тафаккурни ривожлантириш асосида уларни касбий компетенсияларини таркиб топтиришнинг педагогик имкониятлари аниқланган;
педагогика фанларини ўқитишда талабаларда танқидий фикрлашни ривожлантиришнинг методик имкониятлари “Интеллект харитаси”, “СWОТ” таҳлил, “Эссе”, “Т жадвал”, “Иллинойс (эссе) методи”, “Икки қисмли кундалик”, “Резюме”, “Коррексия”, “Селфи-контрол”, “Хронологик хато”, “Веен диаграммаси”, “ФСМУ” методлари ва “ПБЛ – Муаммоли таълим”, “Кейс Стадй”, “Инсерт” “СМАРТ”, “МАП” технологияларига устуворлик бериш асосида кўрсатиб берилганлигига оид янгилик “Педагогика назарияси ва тарихи” ўқув қўлланмаси мазмунига сингдирилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2025-йил 9-июлдаги 258-сон буйруғи асосида берилган 712093 рақамли нашр рухсатномаси). Натижада, педагогика фанларини ўқитишда талабалар танқидий тафаккурини ривожлантиришнинг методик тизими такомиллаштирилган;
таълим жараёнида талабларнинг танқидий тафаккурини ривожлантиришга йўналтирилган ўқув-методик таъминотининг модели мустақиллик, мослашувчанлик, холислик, мантиқийлик, танқидий эмпатия, саволни тўғри қўя олиш тамойиллари ва аниқлик, далиллаш, мантиқий изчиллик, адолатлилик, мувофиқлик, чуқурлик мезонларига устуворлик бериш орқали танқидий фикрлашнинг спонтан фикрловчи, қийин фикрловчи, янги фикрловчи, амалий фикрловчи, мураккаб фикрловчи, юқори фикрловчи даражаларини аниқловчи ностандарт муаммоли топшириқлар ва кейслар ишлаб чиқиш асосида такомиллаштирилганлигига оид янгилиги “Эвтагогик таълим” дарслиги мазмунига сингдирилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2024-йил 11-ноябрдаги 429-сон буйруғи асосида берилган 429-806 рақамли нашр рухсатномаси). Натижада, педагогика фанларини ўқитишда талабалар танқидий тафаккурини ривожлантиришнинг педагогик имкониятларини самарали аниқлашга эришилган.