Рустамова Дилрабохон Абдурахимовнанинг фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон матни

I.    Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Лингвистик атамаларни энциклопедик луғатларда кодировка қилиш” 10.00.11 – Тил назарияси. Амалий ва компютер лингвистикаси (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: 
Илмий раҳбар: Шахабитдинова Шохидахон Хошимовна, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат чет тиллари институти.
ИК фаолият коʻрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат чет тиллари институти, DSc.03/29.12.2022.Fil.156.01.
Расмий оппонентлар: Гулямова Шахноза Кахрамоновна, филология фанлари доктори, профессор; Самандаров Рустам Дўсёрович, филология фанлари доктори, доцент; Ахмедова Меҳринигор Баҳодировна, филология фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади лингвистик атамаларни энциклопедик луғатларда кодировка қилишнинг назарий асосларини ишлаб чиқишдан иборат. 
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
терминографияда термин тавсифининг (1) умумий таъриф (дефиниция); (2) қисмли таъриф; (3) операцион таъриф; (4) комбинация қилинган таъриф; (5) ҳавола берувчи изоҳ; (6) энциклопедик таъриф каби кўринишлари фарқланган; энциклопедик луғат мақолаларининг умумий тавсифий мақола; маълумотнома-мақола; изоҳ-мақола (фақат изоҳ, агар бошқа тилдан ўзлашган бўлса, этимологияси берилади); ҳавола-мақола (бошқа терминга ҳавола берувчи мақола) каби кўринишлари фарқланган;
энциклопедик луғатни ажратиб турувчи илмий назария тавсифи, тарихий воқеа, географик, биографик, статистик маълумотлар мавжудлиги каби хусусиятлар ёритилган; сўзни изоҳлашнинг график, фонетик, грамматик, семантик, структур бошқа  мезонлари фарқланган; терминлар кўп маънолилигининг (улар мансуб бўлган соҳаларга қараб) уч кўриниши соҳа ичидаги полисемия; соҳалараро полисемия; махсус соҳалар ташқарисидаги полисемия аниқланган; терминнинг маъноси икки омил: тушунчани аниқ ва тўғри англашга бўлган интилиш (1) ҳамда мулоқот (нутқ) нинг етарли даражада мослашувчанлигига эришиш (2) асосида шаклланиши очиб берилган;
идеографик луғат мақоласи ядро (асосий термин), терминологик ядро перифериясини шакллантирувчи сўз бирикма терминдан ташкил топиши, таркибида сарлавҳали терминнинг аксентологик ва қисқача грамматик тавсифи; атамаларнинг хорижий тил(лар)даги эквиваленти; асосий (ядро) термин тавсифи; атаманинг таржима эквивалентлари билан атама сифатида ва умумистеъмол лексикадаги валентлигини кўрсатувчи таъриф (ёки валентликни кўрсатувчи мисоллар); терминологик бирликнинг деривацион имкониятини хорижий тилдаги эквиваленти билан тавсифлаш; иллюстратив мисоллар бўлиши очиқланган;
терминлар бирикмаси ҳосил бўлишининг от туркумига мансуб терминнинг хусусиятларини ифодаловчи сифат ёки равишлар билан аниқловчи – аниқланмиш бирикмасини ҳосил қилиш, от туркумига мансуб терминнинг турловчи шакллар билан келиш, бош сўз бошқа бирикмали термин таркибида тобе сўз бўлиб келиш, бош сўз билан бирикиши мумкин бўлган феъллар билан ҳосил бўладиган турлари аниқланган;
изоҳларнинг умумий таърифлар (дефиниция), қисмли таърифлар (фақат бир бутуннинг бир қисми ёки қисмлар тўплами бўлган атамалар учун ишлатилади), операцион таърифлар (катталик, узунликўлчовлари тоифасидаги атамалар хапактепистикаси; улар аниқланаётган миқдорни белгилаш ёки топиш усулини кўрсатади), комбинация қилинган (турли белгилар бирлаштирилган) таърифлар ( бир қанча алоҳида турлардан иборат бўлиб, келиб чиқишига кўра ўзлашма бўлган эски атамаларига хос) турлари тавсифланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Олинган илмий натижалар қуйидаги ишларда жорийланган:
энциклопедик луғатни ажратиб турувчи илмий назария тавсифи, тарихий воқеа, географик, биографик, статистик маълумотлар мавжудлиги каби хусусиятлар, шунингдек, сўзни изоҳлашнинг график, фонетик, грамматик, семантик, структур бошқа мезонлари фарқланган; терминлар кўп маънолилигининг (улар мансуб бўлган соҳаларга қараб) уч кўриниши соҳа ичидаги полисемия; соҳалараро полисемия; махсус соҳалар ташқарисидаги полисемия аниқланган; терминнинг маъноси икки омил: тушунчани аниқ ва тўғри англашга бўлган интилиш (1) ҳамда мулоқот (нутқ) нинг этарли даражада мослашувчанлигига эришиш хусусида олинган илмий хулосалардан 2019-2021-йилларга мўлжалланган Наманган муҳандислик-технология институти “ЭМИ (Энглиш ас а Медиум оф Инструcтион)” халқаро лойиҳа доирасида фойдаланилган. Натижада, атамаларнинг хорижий тил(лар)даги эквиваленти; асосий (ядро) термин тавсифи; атаманинг таржима эквивалентлари билан атама сифатида ва умумистеъмол лексикадаги валентлигини кўрсатувчи таъриф (ёки валентликни кўрсатувчи мисоллар); терминологик  бирликнинг деривацион имкониятини хорижий тилдаги эквиваленти билан тавсифлашда фойдаланишлари мумкинлиги аниқланган;
терминлар бирикмаси ҳосил бўлишининг от туркумига мансуб терминнинг хусусиятларини ифодаловчи сифат ёки равишлар билан аниқловчи – аниқланмиш бирикмасини ҳосил қилиш, от туркумига мансуб терминнинг турловчи шакллар билан келиш, бош сўз бошқа бирикмали термин таркибида тобе сўз бўлиб келиш, бош сўз билан бирикиши мумкин бўлган феъллар билан ҳосил бўладиган турлари ҳақидаги илмий хулосалардан Давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги 2020-2023-йилларда амалга оширилган АМ-ФЗ-201908172 – “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш” номли грант лойиҳасида фойдаланилган. Натижада, терминлар бирикмаси от туркумига мансуб терминнинг хусусиятларини ифодаловчи сифат ёки равишлар билан аниқловчи – аниқланмиш кўринишида, от туркумига мансуб терминнинг турловчи шакллар билан келиши кўринишида, бош сўз бошқа бирикмали термин таркибида тобе сўз бўлган кўринишида, бош сўз билан бирикиши мумкин бўлган феъллар билан ҳосил бўладиган кўринишидаги турлари мавжуд  эканлигига доир янги назарий қарашлар билан бойитишда фойдаланилган;
изоҳларнинг умумий таърифлар (дефиниция), қисмли таърифлар(фақат бир бутуннинг бир қисми ёки қисмлар тўплами бўлган атамалар учун ишлатилади), операцион таърифлар (катталик, узунлик ўлчовлари тоифасидаги атамалар хапактепистикаси; улар аниқланаётган миқдорни белгилаш ёки топиш усулини кўрсатади), комбинация қилинган (турли белгилар бирлаштирилган) таърифлар (бир қанча алоҳида турлардан иборат бўлиб, келиб чиқишига кўраўзлашма бўлган эски атамаларига хос) турлари хусусида олинган илмий натижалардан 70230101 – Лингвистика (ўзбек тили) (таълим йўналиши (мутахассислиги)) магистратура талабалари учун ёзилган “Тилшунослик илмий тадқиқот методологияси” (“Ҳаёт нашри - 2020” нашриёти, Андижон,2025) дарслигида фойдаланилган;
идеографик луғат мақоласи ядро (асосий термин), терминологик ядро перифериясини шакллантирувчи сўз бирикма терминдан ташкил топиши, таркибида сарлавҳали терминнинг аксентологик ва қисқача грамматик тавсифи; атамаларнинг хорижий тил(лар)даги эквиваленти; асосий (ядро) термин тавсифи; атаманинг таржима эквивалентлари билан атама сифатида ва умумистеъмол лексикадаги валентлигини кўрсатувчи таъриф (ёки валентликни кўрсатувчи мисоллар); терминологик бирликнинг деривацион имкониятини хорижий тилдаги эквиваленти билан тавсифлашга оид илмий натижалардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон-24” ижодий бирлашмаси “Ўзбекистон” телерадиоканали томонидан тайёрланган “Таълим ва тараққиёт” “Миллат ва маънавият”, “Адабий жараён”, “Жаҳон адабиёти” номли эшиттиришларида (2025-йил феврал ва март ойлари) фойдаланилган. Натижада, эшиттиришларнинг илмий савияси ортган ҳамда матн материалини таҳлил қилиш жараёнида изоҳларнинг умумий таърифлар (дефиниция), қисмли таърифлар (фақат бир бутуннинг бир қисми ёки қисмлар тўплами бўлган атамалар учун ишлатилади),  операцион таърифлар (катталик, узунлик ўлчовлари тоифасидаги атамалар хапактепистикаси; улар аниқланаётган миқдорни белгилаш ёки топиш усулини кўрсатади), комбинация қилинган (турли белгилар бирлаштирилган) таърифлар (бир қанча алоҳида турлардан иборат бўлиб, келиб чиқишига кўра ўзлашма бўлган эски атамаларига хос) турларини далиллаш орқалиўрганилганлиги таъминлаган.