Эгамназарова Дурдона Шухратиллаевнанинг
филология фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): 
“Лисонда девиация ҳодисасининг функционал-семантик тадқиқи (инглиз ва ўзбек тиллари мисолида)”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.DSc/Fil837.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат чет тиллари институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами Фарғона давлат университети, DSc.03/30.12.2019.Fil.05.02. рақамли илмий кенгаш асосидаги кенгаш.
Расмий оппонентлар: Ғаниева Дилдора Азизовна, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Набиева Дилоро Абдуҳамидовна, филология фанлари доктори, профессор; Қўлдошев Акрам Маҳмудович (DSc), филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Жиззах давлат педагогика университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва ўзбек тилларида лисоний девиация ҳодисасини вертикал тасниф асосида бадиий ва медиадискурс кесимида комплекс таҳлил қилиш орқали унинг меъёрий тизимдан доим ҳам деструктив оғиш эмас, балки коммуникатив зарурат, экспрессивлик ва стилистик инновацияни юзага чиқарувчи восита мақомидаги  функционал хоссалари ва ижтимоий-лингвистик мотивациясини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
лисоний девиация ҳодисаси фақат деструктив меъёрий оғишларнинг натижаси эмас, балки тил тизимининг ички тараққиёт механизмларидан бири бўлиб, инновацион унсур, стилистик янгилик ва экспрессивлик воситаси мақомида талқин этилиши мумкинлиги ижодий ва функционал парадигмаларига таянган ҳолда асосланган, лисоний меъёр тушунчасининг мутлақ эмас, балки стилистик контекст, ижтимоий муҳит ва замон ўзгаришлари билан чамбарчас боғлиқ нисбий табиатга эгалиги илмий жиҳатдан исботланган;
тилда меъёрдан оғишга сабаб бўлувчи лингвистик (фонетик, лексик, грамматик) ва экстралингвистик (социомаданий, когнитив-психологик) омиллар таҳлили асосида спонтан девиация сифатида намоён бўлувчи парапраксис, ляпсус, малопропизм, спунеризм каби турлари, шунингдек ушбу туркум унсурларнинг инглиз ва ўзбек тилларига хос деструктив ва конструктив табиати аниқланган;
вертикал ва горизонтал ёндашув асосида ишлаб чиқилган икки босқичли тасниф модели орқали лисоний девиация ҳодисасининг инглиз ва ўзбек тиллари сатҳларида намоён бўлиши, услубий роли (экспрессив, эстетик, коммуникатив-прагматик) ва жанр хусусиятлари (функционал, композицион) бир бутун тизимда қамраб олиниб, ҳодиса кўлами комплекс ёндашув асосида ўрганилиши мақсадга мувофиқ эканлиги асосланган;
лисоний девиация ҳодисаси инглиз ва ўзбек тиллари материаллари асосида вертикал тасниф модели орқали тизимли таҳлил этилган: тил сатҳлари (фонетик, графологик-орфографик, лексик, грамматик)да намоён бўлувчи девиант бирликларнинг структура-семантик хусусиятлари (шаклан янгилиги, семантик кўчиш салоҳияти, контекстуал шартланганлик), функционал роли (коммуникатив самарадорликни ошириш, эстетик таъсирни кучайтириш, тилга оид инновацияларни юзага келтириш, прагматик стратегияларни амалга ошириш ва ижодий тафаккурни ифодалаш) ва стилистик вазнини (эстетик ва экспрессив таъсир яратиш, индивидуалликни ифодалаш, жанр ва услубий ўзига хослик, интертекстуаллик, маданий-услубий коннотацияни)ни аниқлаш орқали унинг тўлиқ қамрови далилланган;
инглиз ва ўзбек тилларининг бадиий ҳамда медиа дискурслари кесимида танлаб олинган реал мисоллар асосида девиациянинг намоён бўлиш хусусиятлари, унинг коммуникатив-стратегик аҳамияти ва ҳар икки тил учун хос бўлган стилистик доминанталар (образлилик, экспрессивлик, индивидуаллик, эстетик таъсир), экспрессив моделлар ва услубий оғиш турлари (метафора, метонимия, инверсия, эллипсис, полисиндетон, асиндетон, плеоназм ва ҳ.к) чоғиштирма таҳлил асосида аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Диссертацияда ишлаб чиқилган назарий ва амалий хулоса, тавсия ва ишланмалар асосида:
лисоний девиация ҳодисаси фақат деструктив меъёрий оғишларнинг натижаси эмас, балки тил тизимининг ички тараққиёт механизмларидан бири бўлиб, инновацион унсур, стилистик янгилик ва экспрессивлик воситаси мақомида талқин этилиши мумкинлиги ижодий ва функционал парадигмаларига таянган ҳолда асосланган, лисоний меъёр тушунчасининг мутлақ эмас, балки стилистик контекст, ижтимоий муҳит ва замон ўзгаришлари билан чамбарчас боғлиқ нисбий табиатга эгалиги тўғрисидаги илмий хулосалардан Тошкент давлат Ўзбек тили ва адабиёти университети томонидан олиб борилган 2022-2024 йилларда амалга оширилган ИЛ-402104209 – “Ахборот-қидирув тизимлари (Google, Yandex, Google translate) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” мавзусидаги лойиҳани амалга ошириш жараёнида фойдаланилган (Тошкент давлат Ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025 йил 5 май 01/4-36-47 сон маълумотномаси). Натижада, алгоритмик девиацияларни дастурий жиҳатдан аниқлаш, тизимлаштириш, бартараф этиш ва автоматик ишлов бериш воситаларида қўллаш учун илмий-методологик асос яратилган;
тилда меъёрдан оғишга сабаб бўлувчи лингвистик (фонетик, лексик, грамматик) ва экстралингвистик (социомаданий, когнитив-психологик) омиллар таҳлили асосида спонтан девиация сифатида намоён бўлувчи парапраксис, ляпсус, малопропизм, спунеризм каби турлари, шунингдек ушбу туркум унсурларнинг инглиз ва ўзбек тилларига хос деструктив ва конструктив табиати тўғрисидаги илмий хулосалардан Жиззах давлат педагогика университетида 2020-2022 йилларда бажарилган лойиҳа шифри: S-ECAHD-18-CA-0067, шартнома рақами: PO№02002358 бўлган “English Access Microscholarship” мавзусидаги хорижий амалий лойиҳасини амалга оширишда фойдаланилган (Жиззах давлат педагогика университетининг 2025 йил 25 март 04/294 сонли маълумотномаси). Натижада лойиҳа иштирокчилари бўлган ўқувчиларнинг мустақил нутқий фаолиятини ривожлантиришда методик асос сифатида хизмат қилувчи стратегиялар ва мазкур ёндашувлар асосида адабий матнлар билан ишлаш орқали ўқувчиларда эстетик дид, контекстуал тафаккур ва нутқий компетенцияни шакллантиришга қаратилган ўқув-услубий тавсиялар ишлаб чиқилган;
вертикал ва горизонтал ёндашув асосида ишлаб чиқилган икки босқичли тасниф модели орқали лисоний девиация ҳодисасининг инглиз ва ўзбек тиллари сатҳларида намоён бўлиши, услубий роли (экспрессив, эстетик, коммуникатив-прагматик) ва жанр хусусиятлари (функционал, композицион) бир бутун тизимда қамраб олиниб, ҳодиса кўлами комплекс ёндашув асосида ўрганилиши мақсадга мувофиқ эканлиги бўйича ишлаб чиқилган таклифлардан ва илмий натижалардан Қарши давлат университетида 2021-2023 йилларга мўлжалланган SUZ-800-21-GR-3181 “Reinforcing English Language Competence at Karshi State University” номли халқаро лойиҳасида фойдаланилган (Қарши давлат университетининг 2025 йил 4 апрел 04/1213 сонли маълумотномаси). Натижада, инглиз тилини лойиҳа доирасида ўқитишда анъанавий шаклларидан чиқиб, лингвистик инновацияларга асосланган таълимий методикани ривожлантириш мақсади ўлароқ нутқий меъёрлардан мақсадли оғишнинг турли шакллари билан ишлашга йўналтирилган коммуникатив-амалий топшириқлар, ижодий ёзма ишлар, матнли таҳлил машқлари татбиқ этилган ва шу асосда лисоний тафаккур ва нутқий ижодкорликни шакллантиришга хизмат қилувчи интеграциялашган ёндашувлар тизими ишлаб чиқилган;
лисоний девиация ҳодисаси инглиз ва ўзбек тиллари материаллари асосида вертикал тасниф модели орқали тизимли таҳлил этилган: тил сатҳлари (фонетик, графологик-орфографик, лексик, грамматик)да намоён бўлувчи девиант бирликларнинг структура-семантик хусусиятлари (шаклан янгилиги, семантик кўчиш салоҳияти, контекстуал шартланганлик), функционал роли (коммуникатив самарадорликни ошириш, эстетик таъсирни кучайтириш, тил инновацияларини юзага келтириш, прагматик стратегияларни амалга ошириш ва ижодий тафаккурни ифодалаш) ва стилистик вазнини (эстетик ва экспрессив таъсир яратиш, индивидуалликни ифодалаш, жанр ва услубий ўзига хослик, интертекстуаллик, маданий-услубий коннотацияни) тўғрисидаги илмий хулосалардан Германиядаги A&A Ausbildung und Arbeit Plus GmbH илмий-тадқиқот марказларида амалга оширилган тадқиқот лойиҳаларида фойдаланилган (A&A Ausbildung und Arbeit Plus GmbH илмий-тадқиқот марказининг 2025 йил 28 март маълумотномаси). Мазкур илмий-амалий интеграция натижасида таълим марказининг ўқув материаллари бойитилиб, тилшунослик асосидаги коммуникатив методика билан уйғунлаштирилган ҳолда юқори самарадорликка эришилган;
инглиз ва ўзбек тилларининг бадиий ҳамда медиа дискурслари кесимида танлаб олинган реал мисоллар асосида девиациянинг намоён бўлиш хусусиятлари, унинг коммуникатив-стратегик аҳамияти ва ҳар икки тил учун хос бўлган стилистик доминанталар (образлилик, экспрессивлик, индивидуаллик, эстетик таъсир), экспрессив моделлар ва услубий оғиш турлари (метафора, метонимия, инверсия, эллипсис, полисиндетон, асиндетон, плеоназм ва ҳ.к.) чоғиштирма таҳлил асосида аниқланганлиги тўғрисидаги таҳлилий фикрлар ва назарий хулосалардан Давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги 2021–2023 йилларда бажарилган PF-201912258. “Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш” амалий грант лойиҳасида фойдаланилган (Тошкент давлат Ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025 йил 5 май 01/4-36-48 сон маълумотномаси). Натижада, ўзбек адабиётининг кўп тилли платформаcида матнлар ва уларнинг таржималаридан фойдаланиш орқали параллел таҳлил имкониятлари кенгайган;
нутқий жараёнда меъёрдан онгли равишда оғиш тилнинг фақат грамматик ёки стилистик имкониятларини эмас, балки шахснинг ижодий тафаккурини ҳам фаоллаштириши мумкинлиги, эстетик дидни шакллантириш жараёнида девиациянинг стилистик ва функционал аҳамияти тўғрисидаги таҳлилий фикрлар ва назарий хулосалардан “Ўзбекистон тарихи” телеканалининг “Ҳамма учун” дастури сценарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокампаниyasининг 2024 йил 17 декабрдаги 06-28/675 сонли маълумотномаси). Натижада диссертация материаллари телетомошабинларни ўзбек ва инглиз тилларида меъёрдан оғиш ҳодисаларининг турли дискурсларда намоён бўлишининг ўзига хос хусусиятлари, фарқли ва ўхшаш жиҳатлари билан таништиришда муҳим аҳамият касб этган.
Тадқиқот натижаларининг апробацияси. Мазкур тадқиқот натижалари юзасидан 3 та халқаро ва 3 та республика миқёсидаги илмий-амалий анжуманларда маъруза қилинган.
Тадқиқот натижаларининг эълон қилинганлиги. Диссертация мавзуси бўйича жами 24 та илмий иш, жумладан, 1 та монография, Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссияси томонидан докторлик диссертациялари асосий натижаларини чоп этиш тавсия этилган илмий журналларда 16 та (хорижий нашрларда 6 та) мақола эълон қилинган.