Суробова Райхона Зокиржоновнанинг
Педагогика фанлари доктори (DSc) ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтиссослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Тарих фалсафаси ва тарих ўқитиш методикаси фанлари интеграцияси асосида талабаларда ахлоқий қадриятларни ривожлантиш методикаси”, 13.00.02. Таълим-тарбия назарияси ва методикаси (тарих фани).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.DSc/Ped1262
Илмий тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Наманган давлат педагогика институти
Илмий раҳбар: Жураев Рузимат Тўхтасинович, сиёсий фанлар доктори, профессор.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Алфраганус университети, PhD.03/25.08.2025.Ped.193.02. асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: педагогика фанлари доктори (DSc), профессор Ходжаева Мақсуда Султановна, педагогика фанлари доктори (DSc), профессор Эсанов Музаффар Ҳошимович, педагогика фанлари доктори (DSc), профессор Раҳимов Зокир Тоштемирович.
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади тарих фалсафаси ва тарихни ўқитиш методикаси фанларини интеграция қилиш асосида талабаларда ахлоқий қадриятларни шакллантириш жараёнини илмий-назарий ва амалий жиҳатдан такомиллаштириш механизмларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: Тарих фалсафаси ва тарих ўқитиш методикаси фанларлари интеграциясининг назарий-методологик асосларини талқин этувчи тарихий-фалсафий парадигмаларнинг таълим жараёнига тизимли ва комплекс тарзда (фанлараро интегратив ёндашув, компетенсияга йўналтирилган ўқитиш, шахсга йўналтирилган педагогик модел, тарихий-таҳлилий ва акс эттирувчи методлар) қўллаш орқали талабаларда ахлоқий тафаккурни ривожлантириш, тарихий воқеликни таҳлил қилишда маънавий мезонлардан фойдаланиш, шахсий масъулият, бағрикенглик, ватанпарварлик, адолатпарварлик ва инсонийлик каби фазилатларни тарихий материаллар замирида мустаҳкамлаш, тарихий жараёнларнинг маънавий моҳиятини англаш, тарихий фактларнинг аксиологик шарҳи, ҳамда ўқитиш жараёнида фалсафий таҳлил ва тарихий далилларни уйғунлаштириш асосида аниқлаштирилган;
талабаларнинг ахлоқий қадриятларини шакллантиришнинг педагогик модели тарих фалсафаси парадигмалари асосида тарихий воқеликларни фалсафий-аксиологик таҳлил қилиш методикасига таянган ҳолда ушбу воқеликларни қадриятлар тизими (умуминсоний, миллий-маънавий, ижтимоий-маданий ва профессионал ахлоқий мезонлар)да талқин этиш, шунингдек талабаларнинг тарихий ҳодисаларга (тарихий шахсларнинг фаолияти, муҳим сиёсий қарорлар, ижтимоий ўзгаришлар, халқларнинг маънавий тажрибаси) ахлоқий баҳо бериш кўникмаларини ривожлантириш ҳамда тарихий тафаккур ва ахлоқий рефлекцияни уйғунлаштириш механизмларини фаоллаштириш асосида ишлаб чиқилган;
тарих фалсафасининг асосий консепсиялари (сивилизацион ёндашув, тарихий детерминизм ва индетерминизм, аксиологик консепсия, маданий-тарихий ривожланиш назарияси, тарихий онг ва тарихий тафаккур ҳақидаги фалсафий қарашлар)ни тарих ўқитиш методикасига интеграция қилиш учун зарур бўлган педагогик шарт-шароитлар аниқланиб, талабаларнинг мустақил тарихий-фалсафий фикрлаш кўникмаларини ривожлантириш, тарихий фактларга аксиологик ёндашувларни қўллаш ҳамда диалогик-интерактив педагогик муҳитни яратиш индикаторлари (мустақил таҳлил сифатининг ошиши, тарихий матнларни фалсафий талқин қила олиш, ахлоқий хулосалар чиқариш тезлиги ва аниқлиги, тарихий муҳокамаларда фаол иштирок этиш кўрсаткичлари) шахсга йўналтирилган ёндашувларни имплементациялаш асосида аниқлаштирилган;
тарих фалсафаси парадигмасига асосланган методик тизимнинг дидактик таъминоти (тарихий-фалсафий мазмундаги ўқув материаллари, аксиологик ёндашувга таянган тушунтириш ва таҳлил модуллари, тарихий тафаккурни ривожлантирувчи методик воситалар) тарих ўқитиш жараёнига тарихий фалсафий-методологик билимлар, интегратив дидактик топшириқлар (тарихий далилларни фалсафий талқин қилиш, қадриятлар контекстида таҳлил қилиш, тарихий ҳолатларни ахлоқий баҳолашга йўналтирилган топшириқлар), муаммоли-изланишли вазифалар, баҳс-мунозарали семинарлар ва рефлексив амалий машғулотларни киритиш орқали мазкур тизимнинг педагогик самарадорлиги кенг қамровли тажриба-синов жараёнлари асосида эмпирик жиҳатдан асосланган;
талабаларда ахлоқий қадриятларни шакллантириш самарадорлигини аниқлаш учун диагностик мезонлар (ахлоқий тафаккур даражаси, тарихий воқеликларни маънавий мезонлар асосида англаш, қадриятларга йўналтирилган таҳлил кўникмаларининг шаклланганлиги) тизими тарихий билимларни ахлоқий-аксиологик нуқтайи назардан баҳолаш, тарихий воқеликларга нисбатан қадриятларга асосланган муносабатларни шакллантириш кўникмаларини ривожлантирувчи инновацион баҳолаш усуллари (аксиологик портфолиолар, рефлексив-аналитик мониторинг, компетенсияга йўналтирилган сcенарио-басед ассессмент, ахлоқий кейс таҳлиллари) асосида такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Тарих фалсафаси ва тарих ўқитиш методикаси фанлари интеграцияси асосида талабаларда ахлоқий қадриятларни ривожлантириш методикаси боъйича илмий натижалар асосида:
Тарих фалсафаси ва тарих ўқитиш методикаси фанларлари интеграциясининг назарий-методологик асосларини талқин этувчи тарихий-фалсафий парадигмаларнинг таълим жараёнига тизимли ва комплекс тарзда (фанлараро интегратив ёндашув, компетенсияга йўналтирилган ўқитиш, шахсга йўналтирилган педагогик модел, тарихий-таҳлилий ва акс эттирувчи методлар) қўллаш орқали талабаларда ахлоқий тафаккурни ривожлантириш, тарихий воқеликни таҳлил қилишда маънавий мезонлардан фойдаланиш, шахсий масъулият, бағрикенглик, ватанпарварлик, адолатпарварлик ва инсонийлик каби фазилатларни тарихий материаллар замирида мустаҳкамлаш, тарихий жараёнларнинг маънавий моҳиятини англаш, тарихий фактларнинг аксиологик шарҳи, ҳамда ўқитиш жараёнида фалсафий таҳлил ва тарихий далилларни уйғунлаштириш асосида аниқлаштирилган таклиф ва тавсиялардан Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2024-йилда маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш ва соҳани ривожлантириш бўйича чора-тадбирлар дастурининг ВИИ йўналиши 52-банди юзасидан “Узлюксиз маънавий тарбия консепсиясида белгиланган мақсад ва вазифалар асосида “Янги куч” маънавий-тарбиявий ҳаракатлар дастурини ишлаб чиқиш” мавзусида тарғибот ишларини ташкил этиш ва ўтказишда фойдаланилган (Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2025-йил 20-октябрдаги 10678-маълумотнома). Натижада диссертацияда илгари сурилган таклифлар, тавсия ва хулосалар тарих фалсафаси ва тарих ўқитиш методикаси фанлари интеграцияси асосида талабаларда ахлоқий қадриятларни ривожлантириш методикасини ривожлантиришда хизмат қилган;
талабаларнинг ахлоқий қадриятларини шакллантиришнинг педагогик модели тарих фалсафаси парадигмалари асосида тарихий воқеликларни фалсафий-аксиологик таҳлил қилиш методикасига таянган ҳолда ушбу воқеликларни қадриятлар тизими (умуминсоний, миллий-маънавий, ижтимоий-маданий ва профессионал ахлоқий мезонлар)да талқин этиш, шунингдек талабаларнинг тарихий ҳодисаларга (тарихий шахсларнинг фаолияти, муҳим сиёсий қарорлар, ижтимоий ўзгаришлар, халқларнинг маънавий тажрибаси) ахлоқий баҳо бериш кўникмаларини ривожлантириш ҳамда тарихий тафаккур ва ахлоқий рефлекцияни уйғунлаштириш механизмларини фаоллаштириш асосида ишлаб чиқилган таклиф ва тавсиялардан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Олий та'лим, фан ва инновациялар вазирлиги Олий таълимни ривожлантириш тадқиқотлари марказининг 2025-йил 15-октябрдаги 02/01-01-403-сон маълумотномаси). Натижада, олиб борилган илмий изланишлар олий та'лим муассасаларида тарих йўналиши мисолида та'лим сифатини оширишнинг методик асосларини такомиллаштирган.
тарих фалсафасининг асосий консепсиялари (сивилизацион ёндашув, тарихий детерминизм ва индетерминизм, аксиологик консепсия, маданий-тарихий ривожланиш назарияси, тарихий онг ва тарихий тафаккур ҳақидаги фалсафий қарашлар)ни тарих ўқитиш методикасига интеграция қилиш учун зарур бўлган педагогик шарт-шароитлар аниқланиб, талабаларнинг мустақил тарихий-фалсафий фикрлаш кўникмаларини ривожлантириш, тарихий фактларга аксиологик ёндашувларни қўллаш ҳамда диалогик-интерактив педагогик муҳитни яратиш индикаторлари (мустақил таҳлил сифатининг ошиши, тарихий матнларни фалсафий талқин қила олиш, ахлоқий хулосалар чиқариш тезлиги ва аниқлиги, тарихий муҳокамаларда фаол иштирок этиш кўрсаткичлари) шахсга йўналтирилган ёндашувларни имплементациялаш асосида аниқлаштирилган таклиф ва тавсиялар “Халқаро муносабатлар ва дипломатия тарихи” 60220300-Тарих (мамлакатлар ва минтақалар боъйисҳа) йоъналиши усҳун усҳун йаратилган дарслик мазмунига сингдирилган. (О'збекистон Республикаси олий та'лим фан ва инновациялар вазирлиги 2025-йил 14-апрел 136-сонли маълумотномаси). Натижада, тарихий воқеалар тасвиридан фалсафий-ҳаракатлантирувчи, таҳлилий ёндашувни шакллантирувчи комплекс манбалар мазмуни бойитилган;
тарих фалсафаси парадигмасига асосланган методик тизимнинг дидактик таъминоти (тарихий-фалсафий мазмундаги ўқув материаллари, аксиологик ёндашувга таянган тушунтириш ва таҳлил модуллари, тарихий тафаккурни ривожлантирувчи методик воситалар) тарих ўқитиш жараёнига тарихий фалсафий-методологик билимлар, интегратив дидактик топшириқлар (тарихий далилларни фалсафий талқин қилиш, қадриятлар контекстида таҳлил қилиш, тарихий ҳолатларни ахлоқий баҳолашга йўналтирилган топшириқлар), муаммоли-изланишли вазифалар, баҳс-мунозарали семинарлар ва рефлексив амалий машғулотлар Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2024-йилда маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш ва соҳани ривожлантириш бўйича чора-тадбирлар дастурининг ВИИ йўналиши 52-банди юзасидан “Узлюксиз маънавий тарбия консепсиясида белгиланган мақсад ва вазифалар асосида “Янги куч” маънавий-тарбиявий ҳаракатлар дастурини ишлаб чиқиш” мавзусида тарғибот ишларини ташкил этиш ва ўтказишда фойдаланилган (Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2025-йил 20-октябрдаги 10/678-сон маълумотномаси). Натижада диссертацияда илгари сурилган таклифлар, тавсия ва хулосалар Тарих фалсафаси ва тарих ўқитиш методикаси фанлари интеграцияси асосида талабаларда ахлоқий қадриятларни ривожлантириш методикасини ривожлантиришда хизмат қилган;
талабаларда ахлоқий қадриятларни шакллантириш самарадорлигини аниқлаш учун диагностик мезонлар (ахлоқий тафаккур даражаси, тарихий воқеликларни маънавий мезонлар асосида англаш, қадриятларга йўналтирилган таҳлил кўникмаларининг шаклланганлиги) тизими тарихий билимларни ахлоқий-аксиологик нуқтайи назардан баҳолаш, тарихий воқеликларга нисбатан қадриятларга асосланган муносабатларни шакллантириш кўникмаларини ривожлантирувчи инновацион баҳолаш усуллари ва методик ишланмалари “Халқаро муносабатлар ва дипломатия тарихи” 60220300-Тарих (мамлакатлар ва минтақалар боъйисҳа) йоъналиши усҳун усҳун йаратилган дарслик мазмунига сингдирилган. (О'збекистон Республикаси Олий Та'лим фан ва инновациялар вазирлиги 2025-йил 14-апрел 136-сонли маълумотномаси). Натижада, талабаларда тарихий билимларни ахлоқий-аксиологик нуқтайи назардан баҳолаш, тарихий жараёнларнинг маънавий моҳиятини аниқлаш ҳамда тарихий фактларни ахлоқий мезонлар асосида талқин қилишга йўналтирилган функсионал кўникмалари ривожлантирилди.
