Mirzaeva Yulduzxon Taxirjonovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Ayrim indol, diterpenoid alkaloidlari va triazollarning vazorelaksant ta’sir mexanizmlarini tavsiflash”, 03.00.02 – Biofizika va radiobiologiya, 03.00.08-Odam va hayvonlar fiziologiyasi (biologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.2.DSc/V262.
Ilmiy maslahatchi: Usmanov Pulat Bekmuratovich, biologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: O‘zbekiston Milliy universiteti huzuridagi Biofizika va biokimyo instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: O‘zbekiston Milliy universiteti Biofizika va biokimyo instituti, DSc.03/30.12.2019.B.01.13.
Rasmiy opponentlar: Mirxodjaev Ulugbek Zakirovich, biologiya fanlari doktori, professor; Matchanov Azat Taubaldievich, biologiya fanlari doktori, professor; Matchanov Alimjon Davlatboevich, kimyo fanlari doktori, professor;
Yetakchi tashkilot: Toshkent davlat tibbiyot universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: ayrim indol va diterpenoid alkaloidlari hamda triazollarning vazorelaksant ta’sir mexanizmlarini aniqlash va tavsiflashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
indol alkaloidlari (vinkanin, pirozalin) va diterpenoid alkaloidlari (1-O-BK, 14-O-BK, 1-O-AK), shuningdek, triazollar (D-280, D-286, D-378) aniq ifodalangan vazorelaksant faollikka ega bo‘lib, kalamush aortasining giperkaliyli (50 mM KCl) va fenilefrin (1 µM) ta’sirida oldindan qisqargan preparatlarini samarali ravishda bo‘shatish xususiyatiga ega ekanligi birinchi marta qayd etilgan;
vinkanin, pirozalin, 1-O-BK, 14-O-BK, 1-O-AK, shuningdek D-280, D-286 va D-378 moddalarining vazorelaksant ta’siri silliq mushak hujayralariga Ca²⁺ ionlarining kirib kelishini potensialga bog‘liq va reseptorlar tomonidan boshqariladigan Ca²⁺-kanallar, shuningdek Na⁺/Ca²⁺ almashinuv tizimi orqali susayishi hisobiga ta’minlanishi aniqlangan;
1-O-BK, vinkanin va D-286 moddalari vazorelaksant ta’sirini amalga oshirish jarayonida silliq mushak hujayralarining KATF-kanallari muhim rol o‘ynashi ko‘rsatilgan;
vinkaninning vazorelaksant ta’siri endoteliyga bog‘liq bo‘lib, asosan NO/sGC/cGMP/PKG signal yo‘li va silliq mushak hujayralaridagi KATF-kanallar faollashuvi orqali amalga oshishi aniqlangan;
vinkanin, 1-O-benzoilkarakolin va 14-O-benzoilkarakolinning vazorelaksant ta’sirini ta’minlashda sarkoplazmatik retikulumning inozitoltrifosfat (IP₃) va rianodin (RyR) reseptorlari hamda Ca²⁺-ATFaza tizimining ishtiroki aniqlangan;
indol qatoriga mansub alkaloid vinkanin, diterpenoid alkaloid 1-O-BK, shuningdek, triazol qatoriga mansub D-286 moddasi kalamush aortasining gipoksiya ta’sirida buzilgan qisqarish faolligini barqarorlashtirib, aniq ifodalangan vazoprotektorlik ta’sirini namoyon etgan;
molekulyar doking metodida vinkanin va 1-O-BK, hamda triazol D-286 ning silliq mushak hujayralari plazmalemmasining L-tipdagi Ca2+ kanallari, Na⁺/Ca²⁺ almashinuvchisi, Na⁺/K+-ATFaza, shuningdek KATF-kanallari va sarkoplazmatik retikulum RyR va Ca2+- ATFaza bilan o‘zaro bog‘lanish energiyasi yuqori ekanligi aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Indol alkaloidlar vinkanin va pirozalin yodid), diterpenoid alkaloidlar (1-O-BK, 14-O-BK va 1-O-AK) hamda triazollar (D-280, D-286 va D-378)ning vazorelaksant ta’sir mexanizmlarini o‘rganish natijasida olingan ma’lumotlar asosida:
indol va diterpenoid alkaloidlari, shuningdek triazollarning ta’sir mexanizmiga oid o‘ziga xos xususiyatlar qon tomir faoliyatini boshqarishning umumiy qonuniyatlari va organlardagi qon aylanishi xususiyatlarini tavsiflashda qo‘llanilgan. Ushbu ma’lumotlar «Yurak-qon tomir tizimi fiziologiyasi» nomli o‘quv qo‘llanmasiga kiritilgan bo‘lib, u «5510400 - Stomatologiya», «5510200 – Pediatriya» va «5510100 – Davolash ishi» yo‘nalishlari bo‘yicha bakalavriat talabalari uchun mo‘ljallangan (O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2025 yil 14 apreldagi №428268-sonli nashrga ruxsatnomasi). Natijada, talabalarning yurak-qon tomir tizimi fiziologiyasi sohasidagi bilimlarini chuqurlashtirish va tizimlashtirish, shuningdek, ularning keyingi kasbiy tayyorgarligi uchun mustahkam nazariy asosni shakllantirish imkonini bergan;
indol alkaloidlarining vazorelaksant ta’siri bo‘yicha natijalardan PZ-20170929764 raqamli «Indol alkaloidlari asosida saratonga qarshi preparat olish texnologiyasini ishlab chiqish» mavzusidagi amaliy loyihada vinkanin gidroxlorid, pirozalin xlorid va pirozalin yodidlarning kardioprotektiv ta’sir mexanizmini aniqlashda hamda farmakologik va onkologik tadqiqotlar olib borishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining 2025 yil 17 iyundagi №4/1255-1449 – son ma’lumotnomasi). Natijada sarkoma va erlixa shtamlarini rivojlanishiga qarshi faollik ko‘rsatishi baholangan;
indol alkaloidlarining aorta silliq muskul qisqarishiga ta’siri bo‘yicha natijalardan PZ-20170929764 raqamli «Indol alkaloidlari asosida saratonga qarshi preparat olish texnologiyasini ishlab chiqish» mavzusidagi amaliy loyihada oqsil moddalarining membrana faol xossalarini tavsiflashda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining 2025 yil 17 iyundagi №4/1255-1449 – son ma’lumotnomasi). Natijada indol alkaloidlarining aldegid guruhini pirozalinga o‘tishi hisobiga uning toksik xususiyatini kamayishiga erishilgan;
biofaol moddalarni vazorelaksant xossalarini aniqlash bo‘yicha olingan natijalardan AP176397- “Biologik faol birikmalarning yurak-qon tomir tizimiga ta’siri mexanizmlari” mavzusidagi ilmiy loyiha doirasida kardiomiotsitlar va qon tomir silliq mushak hujayralarining salomatlik va kasalliklarda tartibga solish xususiyatlarini o‘rganishda foydalanilgan (Qozog‘iston Respublikasining M.X.Dulati nomidagi Taras universitetining 2025 yil 17 sentyabradagi №1.5-37/7-3-323-son ma’lumotnomasi). Natijada, eksperimental modellarni ishlab chiqish va ion gomeostaz parametrlarini aniqlash hamda molekulyar mexanizmlarni asoslash bo‘yicha yangi ma’lumotlarni olish imkonini bergan.
