Носиржонов Бунёдбек Тўлқинжон ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Ички уйқу артерияси окклюзиясида жарроҳлик усулида даволашнинг узоқ муддатли натижаларини яхшилаш йўллари», 14.00.34 – «Юрак қон-томир хирургия» (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № В2024.2.PhD/Tib4731.
Илмий рахбар: Каримов Шавкат Ибрагимович, тиббиёт фанлари доктори, профессор, академик.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Академик В.Воҳидов номидаги Республика ихтисослаштирилган хирургия илмий-амалий тиббиёт маркази, DSc.04/30.12.2019.Tib.49.01.
Расмий оппонентлар: Бахритдинов Фазлитдин Шамситдинович, тиббиёт фанлари доктори, профессор, Абдурахманов Мамур Мустафаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ички уйқу артериясининг атеросклеротик окклюзияси бўлган беморларда ташқи уйқу артерияси пластикасининг узоқ муддатли натижаларини ўрганиш, жарроҳлик даволаш тактикасини аниқлаш орқали яқин ҳамда узоқ муддатли даврларда амалиётнинг самарадорлигини яхшилашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ички уйқу артерияси атеросклеротик окклюзияси бўлган беморларда ташқи уйқу артерияси пластикаси амалиётининг узоқ муддатли кузатув давридаги клиник ва гемодинамик самарадорлиги ташқи уйқу артерияси тармоқларида ва экстра-интракраниал микроанастомозларда қон оқимининг чизиқли тезлигини ошиши ҳамда инсулт ва ўлим кўрсаткичини камайиши исботланган;
ички уйқу артерияси атеросклеротик окклюзияси бўлган ҳолатларда ташқи уйқу артерияси пластикаси амалиёти бажарилгандан кейин ўрта мия артерияси дистал тармоқларининг десимпатазацияси ҳамда интракраниал қон айланишини ҳажми ортиши натижасида беморларнинг ҳаёт сифати ва когнитив жараёнларнинг ҳолати яхшиланганлиги аниқланган;
ташқи уйқу артерияси пластикаси бошланғич қисмидан ва умумий уйқу артериясидан эндартерэктомия ҳамда аутоартериал ямоқ қўйиш орқали амалга ошириладиган жарроҳлик амалиётининг янги усули (Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг ихтирога патенти 05.05.2025 йил № IAP 8128) ишлаб чиқилган;
ички уйқу артерияси атеросклеротик окклюзияси бўлган беморларда ташқи уйқу артерияси орқали бош мияни реваскуляризация қилишнинг алгоритми ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
ИУА атеросклеротик окклюзияси бўлган беморларга кўрсатиладиган юқори технологияли жарроҳлик ёрдамининг сифатини ошириш бўйича илмий тадқиқот натижаларига кўра:
биринчи илмий янгилик: ички уйқу артерияси атеросклеротик окклюзияси бўлган беморларда ташқи уйқу артерияси пластикаси амалиётининг узоқ муддатли кузатув давридаги клиник ва гемодинамик самарадорлиги ташқи уйқу артерияси тармоқларида ва экстра-интракраниал микроанастомозларда қон оқимининг чизиқли тезлигини ошиши ҳамда инсулт ва ўлим кўрсаткичини камайиши исботланган. «Ички уйқу артерияси атеросклеротик окклюзиясини жаррохлик усулида даволашнинг узоқ муддатли натижаларини яхшилаш йўллари» мавзусида услубий тавсиянома ишлаб чиқилган (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025 йил 05-майдаги № 28-05/572-Т эксперт кенгаши). Мазкур услубий тавсиянома ИУА окклюзиясида сурункали бош мия қон айланиш етишмовчилиги бўлган беморларда амалиётдан олдинги ва кейинги даврда беморларни олиб бориш тактикасини такомиллаштиришга имкон берган – бу натижалар Қашқадарё вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (09.06.2025 й. 114-И/Ч сонли буйруқ) ва Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (16.06.2025 й. 125-И-сонли буйруқ) амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгаш хулосаси №22, 17 июль 2025 й.). Ижтимоий самарадорлиги: ИУА атеросклеротик окклюзиясида ТУА аутоартериал пластикаси амалиётини ўтказиш бўйича таклиф қилинган тавсияларнинг ижтимоий самарадорлиги беморларни даволаш самарадорлигини мақбуллаштириш ва яхшилашда ифодаланади, бу уларнинг амалиётдан кейинги узоқ муддатли кузатув даврида хам амалиётдан кейинги сохада гемодинамик кўрсаткичларнинг барқарорлигини сақлашга ёрдам беради. Фақатгина медикаментоз даво усулларидан фойдаланиш эса беморларда ТУА да стеноз даражасини вақт мобайнида ортиб боришини кўрсатди ҳамда миянинг резерв имкониятлари камайишига, когнитив функцияларнинг тикланишига ва ҳаёт сифатини яхшиланишига кам даражада самарали таъсир кўрсатади. Иқтисодий самарадорлиги: статистикага кўра, ИУА окклюзияси бўлган ва инсульт ўтказган беморларнинг 60% ида биринчи инсультдан кейин ўлим ҳолати қайд этилади, 30% ида эса турли функцияларнинг бузилиши, асосан меҳнатга лаёқатсизлик, яъни беморларнинг ногирон бўлиб қолишга олиб келади. ИУА атеросклеротик окклюзиясида жаррохлик амалиётини бажарилмаганда, фақатгина медикаментоз даво олганда – бемор камида ҳар йили 2 маротаба стационар шароитда даволанишга ва яна 2-3 маротаба реабилитация жараёнларидан ўтишга мажбур бўлади. Бунда бир йил давомида тахминан ўртача 30000000 сўм миқдорда моддий ҳаражат сарфланади. ИУА атеросклеротик окклюзиясида кўрсатмага асосан ТУА пластикаси амалиёти бажарилганда – бемор ўртача ҳар йили 1 маротаба стационар шароитда даволанишга ва яна 2 маротаба реабилитация жараёнларидан ўтишга мажбур бўлади. Бунда бир йил давомида тахминан ўртача 18000000 сўм миқдорда моддий ҳаражат сарфланади. Бу орқали ҳар бир бемор учун ўртача 12000000 сўм маблағ тежаб қолишга эришилди, шунингдек, 30 нафар бемор учун иқтисодий тежамкорлик 360000000 сўмни ташкил этди. Хулоса: ИУА атеросклеротик окклюзиясида кўрсатмага биноан ТУА пластикасини бажариш орқали инсульт асоратларини камайтириш ҳамда стационар шароитда даволанишлар сонини қисқартириш ҳисобига 12000000 сўм тежаш имконини беради; 
иккинчи илмий янгилик: ички уйқу артерияси атеросклеротик окклюзияси бўлган ҳолатларда ташқи уйқу артерияси пластикаси амалиёти бажарилгандан кейин ўрта мия артерияси дистал тармоқларининг десимпатазацияси ҳамда интракраниал қон айланишини ҳажми ортиши натижасида беморларнинг ҳаёт сифати ва когнитив жараёнларнинг ҳолати яхшиланганлиги аниқланган – бу натижалар Қашқадарё вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (09.06.2025 й. 114-И/Ч сонли буйруқ) ва Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (16.06.2025 й. 125-И-сонли буйруқ) амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгаш хулосаси № 22, 17 июль 2025 й.). Ижтимоий самарадорлиги: ИУА атеросклеротик окклюзияси бўлган беморларда ТУА пластикаси амалиётидан кейинги узоқ муддатли кузатув даврида, фақат консерватив даволанган беморлар билан солиштирилганда, когнитив функциялар ишончли даражада яхшилангани кузатилди (р<0,05), жумладан, қисқа муддатли хотира ва эслаш қобилияти ўртача 31% га, фазовий-кўриш қобилиятлари – 22% га, диққат, концентрация ва ишчи хотира – 29% га, тил функциялари – 11% га яхшиланганлиги исботланган. Шунингдек, ҳаёт сифатида ҳам бир қанча ижобий ўзгаришлар аниқланди. Энг катта ўзгариш ҳаракатланиш чекловлари ва оғриқ/ноқулайликда бўлди, чунки 36 ойда бу кўрсаткичлар тегишли равишда 44,0% дан 21,3% га (р<0,01; ꭓ2=8,76) ва 50,7% дан 34,7% га (р<0,05; ꭓ2=3,92)  камайди. Руҳий ҳолатдаги ўзгаришлар эса 36 ой муддатда 30,7% дан 18,7% (р>0,05; ꭓ2=2,91) гача камайганлиги аниқланди. Иқтисодий самарадорлиги: статистик маьлумотларга кўра, ИУА окклюзияси бўлган ва инсульт ўтказган, меҳнатга лаёқатсиз ногирон беморларнинг парвариши учун албатта меҳнатга лаёқатли бир инсон банд бўлиши талаб этилади. Яъни медикаментиоз даволаш учун беморнинг ўзи ва қаровчи билан биргаликда ўртача йиллик 36000000 сўм ҳаражат сарфланади. Жаррохлик амалиётини ўтказилганда эса бемор ва унинг қаровчиси билан биргаликда 24000000 сўм миқдорда моддий ҳаражат сарфланади. Бу эса 20 нафар беморга ҳисобланганда ўртача 240000000 сўм маблағни тежалишига имкон беради. Хулоса: жаррохлик амалиёт ўтказилган беморларда ҳаёт сифати ва когнитив функцияларнинг яхшиланиши ҳисобига тахминан 240000000 сўм маблағ  тежаш имконини беради;
учиничи илмий янгилик: ташқи уйқу артерияси пластикаси бошланғич қисмидан ва умумий уйқу артериясидан эндартерэктомия ҳамда аутоартериал ямоқ қўйиш орқали амалга ошириладиган жарроҳлик амалиётининг янги усули ишлаб чиқилган - «Ташқи уйқу артериясини аутоартериал пластикаси усули» ишлаб чиқилган (Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг ихтирога патенти 05.05.2025 йил № IAP 8128). Таклиф этилган усул ТУА бошланғич қисмидан ва УУА бифуркациясидан эндартерэктомия ўтказиш, уйқу артерияларининг табиий анатомиясини сақлаб қолиш, УУА ва ТУА орқали қон оқимининг гемодинамик жиҳатдан муҳим бузилишларини бартараф этиш имконини берган, бу эса асоратлар сонини камайтириш ва операция вақтида ишемик инсульт ривожланиши хавфини пасайтиришга хизмат қилиши исботланган – бу натижалар Қашқадарё вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (09.06.2025 й. 114-И/Ч сонли буйруқ) ва Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (16.06.2025 й. 125-И-сонли буйруқ) амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгаш хулосаси № 22, 17 июль 2025 й.). Ижтимоий самарадорлиги: ИУА атеросклеротик окклюзияси мавжуд бўлган беморларда ИУА ни резекцияси ва боғлаш, эндартерэктомия ва ТУА пластикаси жарроҳлик амалиёти узоқ муддатли даврларда ҳам бош миянинг коллатерал қон таъминотини яхшиланишига ёрдам беради. ТКДС маълумотларига кўра, жарроҳлик даволашдан сўнг узоқ муддатли даврларда интракраниал артериялар бўйича қон айланиши ҳажми бошланғич кўрсаткичларга нисбатан ўртача 15,1±2,6 см/с га (р<0,001) ошган, фақат консерватив даволанган беморларда эса бу кўрсаткич 2,1±0,7 см/с (р<0,001) ни ташкил этган. ТУА пластикаси амалиёти вақтида биз томонимиздан таклиф этилган аутоартериал ямоқ қўйиш усули беморларда амалиётдан кейинги узоқ муддатли даврларда ТУА ўтказувчанлиги 96% ҳолатларда сақланиб қолишига олиб келди, аутовеноз ямоқ қўлланилган беморларда эса бу кўрсаткич 92% ни ташкил этди. Иқтисодий самарадорлиги: ТУАда ўтказилган жаррохлик амалиётларидан сўнг беморларда йил давомида стационар шароитда консерватив даволанишлар сонининг камайишига олиб келди. Бир марталик консерватив даволаниш ўртача 8000000 сўмни ташкил этган бўлса, 20 нафар беморга тахминан 160000000 сўм маблағ тежаб қолиш имконини берди. Хулоса: ИУА атеросклеротик окклюзиясида кўрсатмага биноан ТУА аутоартериал пластикаси амалиётидан кейин беморларнинг стационар шароитда даволанишлар сонининг камайишига имкон берди, бу эса ҳар бир бемордан ўртача 8000000 сўм маблағ тежаб қолишни таъминлайди. 
тўртинчи илмий янгилик: ички уйқу артерияси атеросклеротик окклюзияси бўлган беморларда ташқи уйқу артерияси орқали бош мияни реваскуляризация қилишнинг алгоритми  ишлаб чиқилган - Каротид артерияларининг атеросклеротик шикастланиши бўлган беморларни жаррохлик даволаш тактикаси алгоритми ишлаб чиқилган; бу алгоритм туфайли ИУА атеросклеротик шикастланишлари, хусусан, ИУА атеросклеротик окклюзиясида операциядан кейинги асоратлар сонини камайтириш мумкинлиги аниқланган – бу натижалар Қашқадарё вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (09.06.2025 й. 114-И/Ч сонли буйруқ) ва Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (16.06.2025 й. 125-И-сонли буйруқ) амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгаш хулосаси № 22, 17 июль 2025 й.). Ижтимоий самарадорлиги: Биз томондан ишлаб чиқилган даволаш тактикаси алгоритмини ИУА атеросклеротик окклюзияси мавжуд бўлган беморларда қўллаш, жарроҳлик муолажасидан кейинги узоқ муддатли даврларда бош миянинг ишемик ҳолатлари юз беришини 5,8% дан 4,0% гача (р>0,05; ꭓ2=0,07) камайишига, шунингдек, «инсульт + ўлим» кўрсаткичини 1,9% дан 1,3% гача (р>0,05; ꭓ2=0,05) пасайтириш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: ТУА да ўтказилган жаррохлик амалиётларидан сўнг беморларда инсульт ҳолатларининг камайиши стационар даволаниш (шу жумладан, интенсив терапия ва тиббий реабилитация) харажатларини қисқартириш имконини беради. Бир кунлик даволаниш нархи 1000000 сўмни ташкил этади. 20 нафар бемор учун 5 кунлик тежаладиган маблағ 100000000 сўмни ташкил этади. Хулоса: ИУА атеросклеротик окклюзиясида билан касалланган беморларни ташхислаш ва комплекс даволаш алгоритмини жорий этиш асоратлар сонини камайтиришга ва 100000000 сўм маблағни тежашга имкон беради.