Рахманов Илхом Хуррамовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Тижорат банклари ресурс базасини мустаҳкамлашнинг услубий ва амалий асосларини такомиллаштириш йўллари», 08.00.07 - «Молия, пул муомаласи ва кредит».
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.DSc/Iqt865.
Илмий маслаҳатчи: Абдуллаева Шарбат Зулпикаровна, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат иқтисодиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат иқтисодиёт университети, DSc.03/30.12.2019.I.17.01.
Расмий оппонентлар: иқтисодиёт фанлари доктори, профессор Жумаев Нодир Хосиятович; иқтисодиёт фанлари доктори, профессор Бердияров Баҳриддин Тавашарович; иқтисодиёт фанлари доктори, доцент Қуллиев Истам Янгимурадович.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Бизнес ва тадбиркорлик олий мактаби.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Ўзбекистонда тижорат банклари ресурс базаси мустаҳкамлигини таъминлашнинг услубий ва амалий асосларини такомиллаштириш юзасидан илмий таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
тижорат банклари ресурс базаси мустаҳкамлигини доимий назорат қилиш мақсадида кредитларнинг депозитларга нисбати (ЛТД) кўрсаткичини 80-90 фоиз даражасида таъминлаш орқали депозитларни кредитларга трансформация қилиш самарадорлигини оптималлаштириш асосланган;
банкнинг кредитлаш фаолиятини мувозанатли бошқариш мақсадида кредит ажратиш бўйича фаоллик коеффициенти (лоанс эхпансион ратио (ЛЕ)) 60 фоиздан ошганда банк капиталининг мажбуриятларни қоплаш коеффициенти 15 фоиз даражасини камида
0,5-1 фоизли пунктга тизимли ошириб бориш таклиф этилган;
тижорат банклари ресурс базасини диверсификация қилиш мақсадида хорижий валютадаги мажбуриятларнинг жами мажбуриятлар таркибидаги улушини 40 фоизгача камайтириб бориш таклифи ишлаб чиқилган;
тижорат банклари ресурс базаси ишончлилигини мустаҳкамлаш мақсадида бирламчи захираларнинг депозитларга нисбатини 10-20 даражасида таъминлаш асосланган;
тижорат банкларининг ресурс базаси барқарор ўсиш сурʼатини таъминлаш мақсадида операцион харажатларнинг операцион даромадларга нисбати кўрсаткичини
(CИР-cост-то-инcоме ратио) 50 фоиздан паст даражада таъминлаш асосланган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тижорат банклари ресурс базаси мустаҳкамлигини таъминлашнинг услубий ва амалий асосларини такомиллаштириш юзасидан ишлаб чиқилган илмий таклифлар ва амалий тавсиялар асосида:
тижорат банклари ресурс базаси мустаҳкамлигини доимий назорат қилиш мақсадида кредитларнинг депозитларга нисбати (ЛТД) кўрсаткичини 80-90 фоиз даражасида таъминлаш орқали депозитларни кредитларга трансформация қилиш самарадорлигини оптималлаштириш таклифи акциядорлик тижорат “Алоқабанк” томонидан амалиётга жорий қилинган (АТ “Алоқабанк”нинг 2025 йил 8 сентябрдаги №25-04/4281-сонли маълумотномаси). Мазкур таклиф акциядорлик тижорат “Алоқабанк” Кузатув кенгашининг 2023 йил 20 ноябрдаги 87-сонли йиғилиш баёни билан тасдиқланган
“АТ “Алоқабанк”нинг 2024 йил учун мўлжалланган бизнес режаси”ни ишлаб чиқишда фойдаланилган. Натижада, банкда кредитларнинг депозитларга нисбати (ЛТД) кўрсаткичи 31.12.2024 йилда 31.12.2023 йилга нисбатан 111,6 фоиздан 93,7 фоизга камайиб, депозитларнинг барқарор қолдиғи 4 587,7 млрд.сўмга ошган;
банкнинг кредитлаш фаолиятини мувозанатли бошқариш мақсадида кредит ажратиш бўйича фаоллик коеффициенти (лоанс эхпансион ратио (ЛЕ)) 60 фоиздан ошганда банк капиталининг мажбуриятларни қоплаш коеффициенти 15 фоиз даражасини камида
0,5-1 фоизли пунктга тизимли ошириб бориш таклифи акциядорлик тижорат “Алоқабанк” томонидан амалиётга жорий қилинган (АТ “Алоқабанк”нинг 2025 йил 8 сентябрдаги №25-04/4281-сонли маълумотномаси). Мазкур таклиф акциядорлик тижорат “Алоқабанк” Кузатув кенгашининг 2023 йил 20 ноябрдаги 87-сонли йиғилиш баёни билан тасдиқланган “АТ “Алоқабанк”нинг 2024 йил учун мўлжалланган бизнес режаси”ни ишлаб чиқишда фойдаланилган. Натижада, 2023 йилда банкда кредит ажратиш бўйича фаоллик коеффициенти 64,2 фоизни ташкил этгани ҳолатда банк капиталининг мажбуриятларни қоплаш коеффициенти 19,7 фоиз, 2024 йилда эса, банкда кредит ажратиш бўйича фаоллик коеффициенти 55,7 фоизни ташкил этгани ҳолатда банк капиталининг мажбуриятларни қоплаш коеффициенти 15,3 фоиз даражасида таъминланишига эришилган. Шунингдек, 2024 йил 31 декабр ҳолатига банкнинг хусусий капитали 3 082,2 млрд. сўмни ташкил этиб, ўтган йилнинг мос даврига (2 643,2 млрд.) нисбатан 439,0 млрд. сўм ёки 116,6 фоизга ошган.
тижорат банклари ресурс базасини диверсификация қилиш мақсадида хорижий валютадаги мажбуриятларнинг жами мажбуриятлар таркибидаги улушини 40 фоизгача камайтириб бориш таклифи акциядорлик тижорат “Алоқабанк” томонидан амалиётга жорий қилинган (АТ “Алоқабанк”нинг 2025 йил 8 сентябрдаги №25-04/4281-сонли маълумотномаси). Мазкур таклиф акциядорлик тижорат “Алоқабанк” Кузатув кенгашининг 2023 йил 20 ноябрдаги 87-сонли йиғилиш баёни билан тасдиқланган “АТ “Алоқабанк”нинг 2024 йил учун мўлжалланган бизнес режаси”ни ишлаб чиқишда фойдаланилган. Юридик мижозларнинг хорижий валютадаги депозитлари бўйича ўртача фоиз ставкаси 2024 йилда 2023 йилга нисбатан 4,2 фоиздан 3,6 фоизга камайтирилиши натижасида, мазкур кўрсаткич 2024 йилда 1 100 млрд. сўм эквивалентини ташкил этгани ҳолда 2023 йилни мос даврига (1 179 млрд. сўм) нисбатан 79 млрд. сўм эквиваленти миқдорида камайишига эришилган.
тижорат банклари ресурс базаси ишончлилигини мустаҳкамлаш мақсадида бирламчи захираларнинг депозитларга нисбатини 10-20 даражасида таъминлаш таклифи акциядорлик тижорат “Алоқабанк” томонидан амалиётга жорий қилинган (АТ “Алоқабанк”нинг 2025 йил 8 сентябрдаги №25-04/4281-сонли маълумотномаси). Мазкур таклиф акциядорлик тижорат “Алоқабанк” Кузатув кенгашининг 2023 йил 20 ноябрдаги 87-сонли йиғилиш баёни билан тасдиқланган “АТ “Алоқабанк”нинг 2024 йил учун мўлжалланган бизнес режаси”ни ишлаб чиқишда фойдаланилган. Натижада, банкнинг 2023 йилда бирламчи захираларни депозитларга нисбати кўрсаткичи 13,67 фоизни ташкил этган бўлса, 2024 йил якунида мазкур кўрсаткич 16,93 фоизни ташкил этган ҳамда ресурс базасининг барқарорлиги таъминланган.
тижорат банкларининг ресурс базаси барқарор ўсиш сурʼатини таъминлаш мақсадида операцион харажатларнинг операцион даромадларга нисбати кўрсаткичини (CИР-cост-то-инcоме ратио) 50 фоиздан паст даражада таъминлаш таклифи акциядорлик тижорат “Алоқабанк” томонидан амалиётга жорий қилинган (АТ “Алоқабанк”нинг 2025 йил 8 сентябрдаги №25-04/4281-сонли маълумотномаси). Мазкур таклиф АТ “Алоқабанк” Кузатув кенгашининг 2024 йил 6 сентябрдаги 72-сонли баённомаси билан тасдиқланган АТ “Алоқабанк”нинг 2024-2026 йилларга мўлжалланган ривожланиш стратегияси”ни ишлаб чиқишда фойдаланилган. Натижада, АТ “Алоқабанк” фаолиятининг стратегик мақсадлари қаторида 2026 йил якунига қадар CИР (операцион самарадорлик) кўрсаткичини 48 фоиз даражасида таъминлаш белгилаб олинди. Банкнинг 2024 йил якунлари бўйича CИР кўрсаткичи амалда 48,9 фоиз ташкил этди.