Хужамов Санъат Ҳайитбоечнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри: «Мовароуннаҳрнинг ВИИИ-Х асрлар даври танга пул муносабатлари (кумуш дирҳам хазиналари асосида)», 07.00.06 – Археология (тарих фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2020.2.PhD/Tar715
Илмий раҳбар: Атаходжаев Анвар Хашимович, тарих фанлари номзоди.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Й. Гʻуломов номидаги Самарқанд археология институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд археология институти, 01/10.01.2024. Tar. 169. 01.
Расмий оппонентлар: Хушвақтов Наби Олимович, тарих фанлари доктори; Мусакаева Алфия Адиловна, тарих фанлари номзоди.
Етакчи ташкилот номи: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади. Мовароуннаҳрнинг Сомонийлар даври кумуш танга пул муносабатлари тарихини ёритишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Юртимиз музей фондларида сақланаётган Тошкент кумуш танга хазинасида (4854 дона), Шаҳрисабз кумуш танга хазинасида (6036 дона), Жомбой кумуш танга хазинасида (12 дона) ва Бойқишлоқ кумуш танга (48 дона) хазиналарининг метрологик хусусиятлари ўрганилиб, илмий муомалага киритилди ҳамда ушбу танга хазиналардан 9156 донаси Сомоний ҳукмдорлари томонидан зарб қилинганлиги аниқланган;
Сомонийлар даврига оид бўлган Тошкент хазинасида 11 та зарбхона тангалари, Бойқишлоқ хазинасида 8 та зарбхона тангалари, Жомбой хазинасида 6 та ҳамда Шаҳрисабз хазинасида эса 15 та зарбхона тангалари аниқланиб, бу танга зарб қилиш марказлари жойлашув ўрнига ойдинлик киритилди ва улар харитаси яратилган;
Сомонийлар даврига оид бўлган Тошкент, Бойқишлоқ ва Шаҳрисабз кумуш танга хазиналари орасида қайд этилган синиқ тангалар, бутун тангаларнинг 1/2 (иккидан бири),1/4 (тўртдан бири), 1/6 (олтидан бири), 1/8 (саккиздан бири) қисмларга синдирилиб, бу бўлак тангалардан савдо тўловларида кенг файдаланилганлиги исботланган;
Х асрда Шимоли-шарқий Европага кириб борган кумуш дирҳамлар орасида Сомоний тангаларининг етакчилик қилганлиги, бу танга хазиналар асосан Самарқанд, Бухоро, Шош ва Балх зарбхоналарида зарб этилганлиги, аммо Х асрнинг охирларига келиб, Шимолий-шарқий Европага кумуш хазиналарнинг кириб келиши секин-аста камайиб боришининг асосий сабаблари Мовароуннаҳрда юз берган сиёсий ва иқтисодий тушкунлик ҳамда кумуш инқирози туфайли рўй берганлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
«Мовароуннаҳр ВИИИ асрнинг иккинчи ярми Х асрнинг охири халқаро танга пул муносабатлари (археологик ва нумизматик манбалар асосида)» мавзусидаги фалсафа доктори илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация бўйича қўлга киритилган илмий натижалар асосида:
Сомонийлар даврига оид бўлган танга хазиналари Юртимиз музей фондларида сақланаётган Тошкент кумуш танга хазинасида (4854 дона), Шаҳрисабз кумуш танга хазинасида (6036 дона), Жомбой кумуш танга хазинасида (12 дона) ва Бойқишлоқ кумуш танга (48 дона) хазиналарининг метрологик хусусиятлари ўрганилиб, илмий муомалага киритилди ҳамда ушбу танга хазиналардан 9156 донаси Сомоний ҳукмдорлари томонидан зарб қилинганлиги тўғрисидаги маълумотлардан Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги “Самарқанд” давлат музей-қўриқхонасида «Ўзбекистон дунё маданиятлари чорраҳасида» экспозиция кўргазмасини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги “Самарқанд” давлат музей-қўриқхонасининг 2025 йил 22 октябрдаги № 01-01/621-сон маълумотномаси). Натижалар Мовароуннаҳрнинг ўрта асрлар даври ижтимоий-иқтисодий, маданий ҳаёти, танга–пул муносабатлари тўгʻрисида музейга ташриф буюрувчи маҳаллий ва хорижий сайёҳларга кўрсатиш ва келажак авлод онгида миллий меросга бўлган гʻурур туйгʻусини уйгʻотишга хизмат қилади.
Сомонийлар даврига оид бўлган Тошкент, Бойқишлоқ ва Шаҳрисабз кумуш танга хазиналари орасида қайд этилган синиқ тангалар, бутун тангаларнинг 1/2 (иккидан бири),1/4 (тўртдан бири), 1/6 (олтидан бири), 1/8 (саккиздан бири) қисмларга синдирилиб, бу бўлак тангалардан савдо тўловларида кенг файдаланилганлиги тўгʻрисида янги маълумотлар Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси тизимидаги «Ўзбекистон тарихи» телеканалининг «Кўҳна манзиллар» телекўрсатувлари ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси «Ўзбекистон тарихи» телеканали давлат унитар корхонасининг 2025 йил 20 майдаги № 01-33-329-сон маълумотномаси). Тадқиқот натижаларининг амалиётга жорийлантирилиши натижасида тайёрланган кўрсатув телетомошабинларга Мовароуннаҳрнинг ривожланган ўрта асрлардаги танга-пул муомаласи, иқтисодий ва маданий ҳаёти, савдо-сотиқ муносабатлари борасидаги тасаввурларини боуитишга хизмат қилган.
Мовароуннаҳрнинг ВИИИ-Х асрлар даврига оид кумуш танга дирҳам хазиналарнинг метрологик хусусиятлари, Тошкент хазинасида 11 та зарбхона тангалари, Бойқишлоқ хазинасида 8 та зарбхона тангалари, Жомбой хазинасида 6 та ҳамда Шаҳрисабз хазинасида эса 15 та зарбхона тангалари аниқланиб, бу танга зарб қилиш марказлари жойлашув ўрнига ойдинлик киритилди. Ушбу маълумотлар “Ўзбекистон тарихи” телеканалида эфирга узатилган “Тақдимот” кўрсатувининг ссенариуларини таууорлашда кенг фоудаланилди (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси «Ўзбекистон тарихи» телеканали давлат унитар корхонасининг 2025 йил 20 майдаги № 01-33-329-сон маълумотномаси). Мовароуннаҳрнинг ривожланган ўрта асрлардаги танга-пул муомаласи, иқтисодий ва маданий ҳаёти, савдо-сотиқ муносабатлари ҳамда ушбу жараёнларнинг ривожланган ўрта асрлар Марказий Осиё маданиятида тутган ўрни муҳим эканлигини кўрсатиб берди.
Х асрда Шимоли-шарқий Европага кириб борган кумуш дирҳамлар орасида Сомоний тангаларининг етакчилик қилганлиги, бу танга хазиналар асосан Самарқанд, Бухоро, Шош ва Балх зарбхоналарида зарб этилганлиги, аммо Х асрнинг охирларига келиб, Шимолий-шарқий Европага кумуш хазиналарнинг кириб келиши секин-аста камайиб боришининг асосий сабаблари Мовароуннаҳрда юз берган сиёсий ва иқтисодий тушкунлик ҳамда кумуш инқирози туфайли рўй берганлиги тўғрисидаги маълумотлардан Ўзбекистон маданияти тарихи давлат музейида «Ўзбекистон дунё маданиятлари чорраҳасида» экспозиция кўргазмасида фойдаланилди (Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги 2024 йил 7 июндаги № 01-05/2184-сон маълумотномаси). Натижада, музей экспозициясида намойиш этилаётган ушбу тангалар ва артефактлар ташриф буюрувчиларга Мовароуннаҳрда кумуш дирҳам асосидаги танга-пул муносабатлари, савдо-сотиқ жараёнлари ҳамда ўрта асрлардаги ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий ривожланиш ҳақида янги тасаввурлар ҳосил қилишга хизмат қилмоқда