Суюнов Самаритдин Саматовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақидаги эълон.
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража берадиган фан тармоғи номи): “Қашқадарё воҳасининг суғорилиш тарихи (Қадимги даврдан то ХХ аср охирларигача)” . 07.00.01 – “Ўзбекистон тарихи”
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В.2023.4. DSc / Tar 313
Илмий маслаҳатчи: Раимқулов Абдусабур Аззамович.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Яҳё Ғуломов номидаги Самарқанд археология институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат университети, DSc.03/06.04.2024.Tar.20.05.
Расмий оппонентлар: Эшов Баходир Жўраевич, тарих фанлари доктори, профессор; Саидов Илҳом Муҳиддинович, тарих фанлари доктори, профессор, Атаходжаев Азимхўжа Музаффарович, тарих фанлари доктори, профессор
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Қашқадарё воҳасининг қадимги даврдан то ХХ аср охирларигача бўлган даври суғорилиш тарихини очиб беришдан иборатдир.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Қашқадарёнинг қадимги даврдан то ХХ аср охирларигача бўлган суғорилиш тарихига доир бўлган ёзма манбалар маълумоти билан бирга археологик материалларни қиёсий таҳлил қилиш асносида воҳанинг қадим ва ўрта асрлар дави суғориш тармоқларининг жойлашувига аниқликлар киритилди ҳамда археологик ёдгорликлар билан боғлиқ бўлган ирригация харитаси яратилган;
Қашқадарё воҳасида илк суғорма деҳқончилик манзилгоҳлари милоддан аввалги ИХ-ВИИИ асрларда пайдо бўлганлиги ва тараққиётнинг кейинги давриларида суғориладиган ер майдонларининг бир неча марта ортганлиги Ерқўрғон шаҳар харобаси яқинидаги узунлиги 10 км гача бўлган илк суғориш шаҳобчалари ва унинг атрофидаги археологик ёдгорликлар мисолида далилланган;
Археологик қидирув тадқиқотлари натижасида Қашқадарё воҳасида рўйхатга олинган 904 та археологик ёдгорликдан 444 таси (тош даврига оид 5 та, бронза даврига оид 3 та, илк темир даврига оид 6 та, антик даврига оид 205 та, ривожланган ўрта асрларга оид 235 та, сўнгги ўрта асрларга оид 66 та) илк ўрта асрларга оид эканлиги ҳам воҳа бўйлаб, суғорилиш динамикасидаги ўзгаришлар мавжуд археологик ёдгорликлар мисолида аниқланган;
ХВ-ХВИ асрларда воҳада суғориладиган ер майдонлари ҳажмини ошириш мақсадида Зарафшон ва Амударё сувларини бир қисми Қашқадарё дарёсига олиб келиниб, Қарши ва Косон туманларида Пўлати, Рудаксой, Косон, Сариқ, Мушван, Денов, Қамаши, Фазли, Санъат, Дашт, Патрон, Чақиргул, Бешкент, Файзобод номли янги йирик сунъий суғориш каналлари бунёд қилиниши натижада воҳада ўзлаштириладиган ер майдонларининг ҳажми 120 минг гектарга етканлиги исботланган;
ХИВ-ХВИ асрларда Буюк Ипак йўлининг тармоқлари бўйлаб жойлашган сардобалар (Ўрачи, Талимаржон, Эгизак, Гарча, Юсуф, Қарши, Якка, Фатто, Ашун, Бегича, Шўрча ва Нишон)ни қурилиши натижасида Қарши-Келиф, Қарши-Карки ва Қарши-Бухоро савдо йўли тармоқларини қайта тиклашга сабаб бўлганлиги асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Қашқадарё воҳасининг суғорилиш тарихи (Қадимги даврдан то ХХ аср охирларигача) мавзуси доирасида ишлаб чиқилган илмий хулоса, таклиф ва тавсиялар асосида Қашқадарё воҳасининг қадимги ва ўрта асрлар суғорилиш тарихига доир бўлган ёзма манбалар маълумоти билан бирга археологик матриалларнинг қиёсий таҳлили орқали воҳа суғориш тармоқларининг жойлашувига аниқлик киритилди. Шу билан бирга, воҳадаги ўрганилган археологик ёдгорликлар билан боғлиқ бўлган ирригация харитаси тузилди (Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлигининг 2023 йил 5 июндаги 02-18/1827-сон маълумотномаси). Ҳозирда Яккабоғдарё, Оқсувдарё ва Танҳоздарё ирригация раёнларининг археологик ёдгорликлар мажмуалари яратилган бўлиб, унда воҳа ёдгорликларнинг ўрни, уларнинг суғорилиш тарихи билан боғлиқ бўлган хариталаридан музей кўргазмаларида кенг фойдаланилмоқда.
Мавзу доирасида, хусусан, воҳада ўрганилган “Ғиштбанд” (ХИИ аср) сув омбори ўрнида тадқиқотчининг илмий натижаларига суянган ҳолда Самарқанд вилоят Зарафшон ирригация тизимлари ҳавзасига қарашли сув омборларидан фойдаланиш бошқармаси қурувчилари томонидан қайтадан (2016 йилда) янги сув омбори қурилди. (Сув хўжалиги вазирлиги ирригация ва сув муаммолари илмий-тадқиқот ҳузуридаги Самарқанд минтақавий марказининг 2023-йил 21-июндаги 21-04-сонли маълумотномаси).
Қашқадарё воҳасининг географик ўрни, ҳудудий тарихий топографияси, сув манбалари ва сув иншоотлари, қурилиш меъморчилиги тарихи, ижтимоий-иқтисодий ва маданий ҳаёти ҳамда уларнинг қадим ва ўрта асрларда Ўрта Осиё маданиятида тутган ўрни тўғрисидаги маълумотлардан “Ўзбекистон тарихи” телеканалида эфирга узатилган “Кўҳна манзиллар” ва “Музейга саёҳат” каби кўрсатувларни тайёрлашда фойдаланилди. (Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон телерадио канали давлат муассасаси” нинг 2023-йил 31-майдаги 02-31-855-сонли маълумотномаси). Натижада телетомошабинлар Қашқадарё воҳасининг суғорма деҳқончилигини ҳозирги ҳолати ҳақида, қадимий ва маҳаллий турли усуллар ҳамда энг замонавий ва илмий тадқиқотларнинг деҳқончиликда тадбиқ қилинаётганлиги, уларнинг ҳозирги кундаги амалиёти бўйича аниқ хулосалар чиқариш имконини беради. Бундай янги маълумотлар кенг жамоатчиликка етказиб беришга хизмат қилган.
ХИВ-ХВИ асрларда Буюк Ипак йўлининг тармоқлари бўйлаб жойлашган сардобалар (Ўрачи, Талимаржон, Эгизак, Гарча, Юсуф, Қарши, Якка, Фатто, Ашун, Бегича, Шўрча ва Нишон)ни қурилиши натижасида Қарши-Келиф, Қарши-Карки ва Қарши-Бухоро савдо йўли тармоқларини қайта тиклашга сабаб бўлганлиги ҳақидаги илмий янгилик ва хулосалардан “Ўзбекистон тарихи” телеканалида эфирга узатилган “Кўҳна манзиллар” ва “Музейга саёҳат” каби кўрсатувларни тайёрлашда фойдаланилди. (Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон телерадио канали давлат муассасаси” нинг 2023-йил 31-майдаги 02-31-855-сонли маълумотномаси). Натижа келтирилган маълумотлар телетомошабинларда ХИВ-ХВИ асрларда Буюк Ипак йўли тармоқлари бўйлаб жойлашган сардобалар ҳақидаги маълумотларининг янада бойиши учун хизмат қилган.
