Исаева Зера Таировнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): Замонавий лексикада парадигматик ва синтагматик муносабатлар: корпус ва систем таҳлил, 10.00.11 – “Тил назарияси. Амалий ва компьютер лингвистикаси”.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/Fil5924.
Илмий раҳбар: Ибрагимова Эхтиётхон Исмаиловна, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, DSc.30.12.2019.Fil.05.02.
Расмий оппонентлар: Султонова Шохиста Мухаммаджоновна, филология фанлари доктори, профессор; Набиева Дилора, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади замонавий рус тили лексикасида парадигматик ва синтагматик муносабатларни тизимли ёндашув ёрдамида, компьютер лингвистикаси услубларидан фойдаланган ҳолда илмий идентификация қилиш.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
синтагматик ва парадигматик муносабатларнинг пойдевор мазмунига эгалиги ва бир-бирини тўлдирувчи тоифалар сифатида исботланган;
тизимли лингвистик таҳлилда яширин лекцик ва семантик боғланишларни чуқур англаш, автоматлаштирилган таҳлилнинг аниқлигини ошириш ва ихтисослаштирилган валентлик-частота ресурсларини яратиш имконини берувчи замонавий рақамли усуллар ва машина ўрганиш алгоритмларидан (Word2Vec, neyron tarmoqlar, LDA)  фойдаланиш асослантирилган;
рақамлаштиришнинг рус ва ўзбек тилларининг лекцик-семантик таркибига таъсир қилиш қонуниятлари аниқланди, улар янги коммуникатив ўзига хосликни шакллантирадиган ва лекцикографик ва таълим ресурсларини доимий янгилаб туришни талаб қилувчи неологизмлар, қисқартмалар, эмодзи ва стилистик ўзгаришларнинг фаол пайдо бўлишида исботланган;
когнитив-дискурсив парадигмани замонавий тилшуносликда когнитив ва дискурсив ёндашувларни интеграциялашган истиқболли ё'налиш сифатида жорий этиш исботланган, бу тилнинг динамик ва контекстуал хусусиятларини ҳисобга олишга имкон беради, фанлараро о'заро та'сирни ривожлантиришга ёрдам беради ва рақамли технологиялардан самарали фойдаланиш учун имкониятлар очади (шу жумладан, Google Play иловаларини ишлаб чиқиш) та’лим ва ижтимоий ривожланиш технологиялари исботланган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.  
Замонавий лекцикадаги парадигматик ва синтагматик муносабатларни илмий аниқлашга тизимли ёндашувнинг назарий таклифлар ва амалий натижалар қуйидагилардан иборат:
синтагматик ва парадигматик муносабатларнинг тилнинг тизимли ташкил этилишини шакллантирувчи, бир-бирини тўлдирувчи тоифалар сифатидаги аҳамияти исботланган, бунда парадигматик боғлиқликлар тил бирликларини танлаш ва ўзаро алмаштиришни таъминласа, синтагматик боғлиқликлар эса уларнинг нутқдаги чизиқли ва таркибий мослашувчанлигини таъминлайди, бу эса тилнинг лекцик-грамматик тузилмаси асосланганлигига оид хулосалардан АЛМ-202304076-05 сонли, “Нейропсихолингвистик ташҳислаш миллий методикасини яратиш” номли амалий лойиҳада фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги, Фарғона давлат университети, 2025-йил 21-октабрдаги 04/-10906-сон маълумотга мувофиқ). Тадқиқот натижасида ўзбек тилида яратилган нейропсихолингвистик миллий методларни яратиш, уларнинг ишончлилигини таъминлаш ва ўқиш кўникмалари бузулган болалар учун махсус лингвистик тестларни яратиш ва такомиллаштириш учун асос бўлиб хизмат қилган, бу эса тил ва унинг корпусини тизимли таҳлил қилишга оид назарий қоидалар билан амалий тилшуносликнинг ривожланишига маълум даражада таъсир кўрсатган;
тизимли лингвистик таҳлилда яширин лекцик ва семантик боғланишларни чуқур англаш, автоматлаштирилган таҳлилнинг аниқлигини ошириш ва ихтисослаштирилган валентлик-частота ресурсларини яратиш имконини берувчи замонавий рақамли усуллар ва машина ўрганиш алгоритмларидан (Word2Vec, neyron tarmoqlar, LDA) фойдаланиш аниқланганлигига доир илмий натижа ва хулосалардан 2022-2023-йилларда Ўзбекистон Давлат хореография академиясида амалга оширилган 
№ Ф3-2019081663 “Ўзбек миллий рақс санъатини оммалаштиришга бағишланган веб-сайт (електрон луғат) яратиш” фундаментал лойиҳасида қўлланган. (Ўзбекистон Республикаси маданият вазирлиги, Ўзбекистон давлат хореография академиясининг 2024-йил 6-декабрдаги 1/04-147-сон маълумотномаси) Натижада “Ўзбек халқ санъати атамаларининг қисқа ўзбекча-инглизча-немисча луғати” мақолаларининг ижобий ва бетараф маънолари уларнинг прагматик жиҳатларига мувофиқ аниқлаштирилган;
рақамлаштиришнинг рус ва ўзбек тилларининг лекцик-семантик таркибига таъсир қилиш қонуниятлари аниқланди, улар янги коммуникатив ўзига хосликни шакллантирадиган ва лекцикографик ва таълим ресурсларини доимий янгилаб туришни талаб қилувчи неологизмлар, қисқартмалар, эмодзи ва стилистик ўзгаришларнинг фаол пайдо бўлишида намоён далилланганлигига оид хулоса ва тавсиялардан “Ўзбекистон” телеканалида “Бедорлик”, “Ижод завқи”, “Таълим ва тараққиёт”, “Миллат ва маънавият” дастурлари ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси “Ўзбекистон телеканали” Давлат муассасаси телерадиокомпаниясининг 2024-йил 6-декабрдаги 26-36-925-сон маълумотномаси). Натижада кўрсатувлар илмий ғояларни оммалаштиришга, миллий-маданий қадриятларни мустаҳкамлашга ҳамда рақамлаштириш шароитида тил ўзгаришларига жамоатчилик қизиқишини оширишга хизмат қилган.