Қаюмов Абдувахоб Абдурашидовичнинг 
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.    Умумий маълумотлар.
    Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Истиқлол даври ўзбек ҳикояларининг структурал поэтик тадқиқи” 10.00.02 – Ўзбек адабиёти ихтисослиги бўйича.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: ----------------------.
Илмий раҳбар: Солижонов Йўлдошхўжа, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, DSs.30.12.2019.Fil.05.02 рақамли Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори, профессор Умида Расулова, филология фанлари доктори, доцент Хуршида Ҳамроқулова, филология фанлари доктори, профессор Гулчеҳра Имомова. 
 Етакчи ташкилот: Андижон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади мустақиллик даври ўзбек адабиётида ҳикоя жанрининг такомили, бадиий-эстетик ўзига хослигини ўрганиш, объект сифатида танланган адиблар ҳикояларининг структурал поэтик хусусиятларини структурал метод асосида таҳлил қилиш, такомиллаштириш, таҳлил ҳамда талқин асосида чиқарилган хулосаларни асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ушбу тадқиқотда бадиий матнларнинг инсон онгига таъсирини ўрганишда биометрик белгилар (юрак уриш тезлиги) ва социологик сўровномалардан фойдаланишнинг янгича ёндашуви таклиф этилиб, унинг самарадорлиги исботланган. Бу эса адабий асарларнинг ижтимоий ва психологик таъсирини объектив ўрганиш имконини бериб, адабиётшунослик фанининг амалий аҳамиятини ошириш зарурлигини кўрсатиб берган. Адабий асарларни тадқиқ этишда замонавий технологияларни қўллашга асосланган "Амалий адабиётшунослик" фанининг илмий-назарий асослари яратилиб, уни магистратура босқичига киритишнинг илмий жиҳатлари ва долзарблиги далилланган.
истиқлол даврида яратилган ўзбек ҳикояларидаги функционал бирликлар, ҳаракатлар ва бадиий кодлар асосида амалга оширилган таҳлиллар ёрдамида ижодкорнинг бадиий маҳоратига баҳо берилган, шунингдек, структурал методнинг тадқиқот усуллари орқали ўзбек ҳикоялари бадиий қурилишидаги поэтик хусусиятлари илмий жиҳатдан исботланган;
ҳикоя матни мазмунини ёритишда структурал мукамалликни таъминлашга хизмат қилувчи  олтита поэтик занжир, мазмуний мундарижани очиб беришга хизмат қилувчи ўн тўртта янги бадиий кодлар ёрдамида таҳлилларни амалга ошириш таклиф сифатида берилган бўлиб, тавсия қилинган тадқиқот элементлари асосида асар поэтикасига манзилли ёндашув имконияти кенгайган. Янги поэтик занжир ва кодларнинг бадиий таҳлилдаги ўрни назарий ва таҳлилий маълумотлар ёрдамида асосланган;
ҳикояларда ифодаланган китобхон коди моҳиятини ёритишда фанлараро интеграция ва комплекс ёндашувда матнни ўрганиш билан чекланмасдан, уни ўқувчи томонидан қандай қабул қилиниши ҳам тадқиқ этилди. Социологик ва психологик сўровномалар ёрдамида китобхонларнинг адабий асарга, мазмунга бўлган субъектив муносабати аниқланди. Бундан ташқари, замонавий технологиялар воситасида ўтказилган кузатув усуллари асар таъсирини илмий жиҳатдан ўлчашга имкон берди. Ушбу комплекс таҳлиллар натижасида бадиий асар таҳлилидаги илмий хулосаларнинг аниқлик даражаси сезиларли даражада ортиши исботланган;
ҳикояларни структурал ва поэтик жиҳатдан тадқиқ қилишда структурал методнинг замонавий имкониятларидан фойдаланиш, анъанавий ёндашувларга янгиликлар киритиб, асарнинг ҳар бир элементини чуқур таҳлил қилишга имкон берган. Бунда ҳикоянинг функционал бирликлари (образлар, мотивлар, макон ва замон), ҳаракатлар изчиллиги (сюжет ривожи) ва бадиий кодлари (символлар, метафоралар) бир бутунликда ўрганилган. Энг муҳими, мазкур тадқиқотда бу ёндашувларга қўшимча равишда, ўқувчилар билан ўтказилган социологик сўровномалар ва биометрик белгилар (кўз ҳаракати, тери реакцияси) асосида олинган маълумотлар ҳам таҳлилга киритилган. Бу эса асарнинг фақатгина ички тузилишини эмас, балки унинг китобхон онги ва ҳис-туйғуларига қанчалик таъсир қилаётганини ҳам илмий жиҳатдан асослаш имконини берган. Натижада, структурал метод ҳикоянинг барча асосий қирраларини қамраб оладиган, шунингдек, асар ва ўқувчи ўртасидаги ўзаро муносабатларни ҳам илмий таҳлил қилувчи намуна сифатида асосланган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ҳикоя жанри бадиий таҳлилига оид янгича ёндашувлар натижалари асосида олинган илмий натижалар асосида: 
ҳикояларни структурал ва поэтик жиҳатдан тадқиқ қилишда структурал методнинг замонавий имкониятларидан фойдаланиш, анъанавий ёндашувларга янгиликлар киритиб, асарнинг ҳар бир элементини чуқур таҳлил қилиш, ҳикоянинг функционал бирликлари (образлар, мотивлар, макон ва замон), ҳаракатлар изчиллиги (сюжет ривожи) ва бадиий кодлари (символлар, метафоралар) бир бутунликда ўрганишга қаратилган таҳлиллардан Давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги 2021-2023 йилларда бажарилган ПФ-201912258 “Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш” амалий грант лойиҳасида фойдаланиган (Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025 йил 25 июндаги 01/4-2713-сонли маълумотномаси). Натижада электрон платформанинг илмий потенсиали бойиди, ҳикоя жанри ва структурал метод бўйича янгиликлар, амалий адабиётшунослик ва нейроадабиётшунослик борасидаги изланишлар натижалари платформанинг замонавий илимий жараёнга мослашиш борасидаги имиджи ошишида муҳим рол ўйнади;
бадиий матнларнинг инсон онгига таъсирини ўрганишда биометрик белгилар (юрак уриш тезлиги) ва социологик сўровномалардан фойдаланишнинг янгича ёндашувига оид илмий хулосалардан Давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги 2021-2023 йилларда бажарилган IL-402104474, “bolalaradabiyoti.uz” электрон платформа ва унинг мобил иловасини яратиш” номли давлат гранти доирасида фойдаланилган (Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025 йил 25 июндаги 01/4-2713-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳада шакллантирилган когнитив модел ва рақамли дастурий ечимлар назарий асослар билан бойитилиб, лойиҳанинг илмий-методик салоҳияти кучайди.
истиқлол даврида яратилган ўзбек ҳикоялари функционал бирликлар, ҳаракатлар ва бадиий кодлар ёрдамида амалга оширилган тадқиқотлар асосида ижодкорнинг бадиий маҳоратига баҳо берилганлиги ҳақидаги маълумотлардан “Маҳалла” телерадиоканали эшиттиришларида фойдаланилди (“Маҳалла” телерадиоканалининг 2025 йил 29 июлдаги 28-сон маълумотномаси). Натижада мазкур илмий ёндашув ва тадқиқот хулосаларининг эшиттиришда қўлланиши ушбу дастурларнинг илмий савияси ошишига, уларнинг мавзувий бойлигини таъминлаш ва тингловчилар аудиториясига янада чуқур ҳамда мазмунли адабий-эстетик таҳлилларни етказишга хизмат қилди;
    истиқлол даврида яратилган ўзбек ҳикоялари функционал бирликлар, ҳаракатлар ва бадиий кодлар ёрдамида амалга оширилган тадқиқотлар асосида ижодкорнинг бадиий маҳоратига баҳо берилган оринлардан Ёшлар ишлари агентлиги томонидан тасдиқланган “Мутолаа” ва “Ёшлар учун минг китоб” лойиҳаларининг ижроси доирасида амалий-услубий асос сифатида фойдаланилди (Ёшлар ишлари агентлигининг 2025 йил 15 июлдаги 4-10-21-3865-сон маълумотномаси) Натижада илмий бойитилган тадбирлар ёшларнинг бадиий асарни структуравий ўқиш малакасини шакллантириш, таҳлилий савиясини ошириш, ўзбек ҳикоячилигининг истиқлол давридаги ютуқларини англаш ва уларни баҳолашга бўлган қизиқишини оширишга хизмат қилди;
ҳикояларда ифодаланган китобхон коди моҳиятини ёритишда фанлараро интеграция ва комплекс ёндашувда матнни ўрганиш билан чекланмасдан, уни ўқувчи томонидан қандай қабул қилинишига оид хулосалардан Туркиядаги Ҳожи Байрам Вали университети 2024-2025 ўқув йили баҳор семестрида ўқитилган CLE-404, тадқиқот лойиҳаси (бакалавр), LEO560212, Туркий дунё адабиётида роман ва ҳикоя (докторантура); LEO101808, мутахасисслик йўналиши – ИВ (докторантура) фанларида назарий ва амалий жиҳатлари билан фойдаланилган. (Туркиядаги Ҳожи Байрам Вали университетининг 2025 йил 3 июлдаги маълумотномаси) Натижада талабаларнинг мустақил тадқиқот топшириқлари, тақдимотлари, ҳикоя таҳлилларига оид семестр лойиҳалари ва шу орқали таълим-тарбия жараёни сифат жиҳатидан яхшиланди;
ҳикояларда ифодланган китобхон коди моҳиятини ёритишда фанлараро интеграция ҳамда комплекс ёндашув имконияларидан фойдаланиш, социологик, психологик сўровномалар ва биометрик кузатув усуллари асосида амалга оширилган таҳлилларда илмий хулосаларнинг аниқлик даражаси ортиши каби тажрибалардан Туркиянинг Артвин Чўруҳ  университети талабалари 2025-йил баҳорги семетрида “TDE-404: Тадқиқот лойиҳаси” (бакалавр), TDE-453: “Ҳозирги турк адабиётлари” (бакалавр), “TDE-5846: Солиштирма турк адабиёти” (магистратура) фанларини ўқитиш жараёнида фойдаланилди (Туркиядаги Артвин Чўруҳ университетининг  2025 йил 1 июлдаги Е.6236-сон маълумотномаси). Натижада талаба ва магистрантлар замонавий адабий таҳлил усулларидан фойдаланиш, китобхон коди масаласининг бадиий асар таҳлилидаги аҳамияти борасида юқори даражада амалий тажриба тўпладилар; 
ҳикоя матни мазмунини ёритишда структурал мукамалликни таъминлашга хизмат қилувчи  олтита поэтик занжир, мазмуний мундарижани очиб беришга хизмат қилувчи ўн тўртта янги бадиий кодлар ёрдамида таҳлилларни амалга ошириш бўйича Тожикистон Республикаси Хўжанд давлат университети (академик Б.Ғафуров номидаги)да ўзбек адабиётидан маъруза ва амалий машғулотлар, шунингдек, магистратурада «Қиёсий адабиётшунослик», «Адабиёт тарихи», «Адабиёт назарияси» каби фанларни ўқитишда, бундан ташқари, аспирантлар ва тадқиқотчилар ҳам ушбу диссертация материалларидан ҳикоя жанри, адабиётшунослик методологияси ва структурал таҳлилга оид илмий тадқиқот ишларида кенг фойдаланишмоқда. (Хўжанд давлат университетининг 2025 йил 30 июндаги 01/2783-сон маълумотномаси) Натижада, ҳикоя жанрининг тарихий ривожланишини ўрганиш, структурал таҳлил усуллари, адабий тадқиқотларда бадиий кодларнинг аҳамияти, жумладан, китобхон коди, биометрик таҳлил, нейроадабиётшунослик ва амалий адабиётшунослик консепциялари амалиётда кенг қўлланилмоқда.