Муҳаммадиев Ахаджон Махмудовичнинг филология фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Қўқон адабий муҳити такомилида ижодий анъана ва поетик тафаккур янгиланиши (Муҳйи ва унинг замондошлари асарлари мисолида)” 10.00.02 – Ўзбек адабиёти (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2022.4.DSc/Fil480
Илмий маслаҳатчи: филология фанлари доктори, профессор Муслиҳиддин Муҳиддинов Қутбиддинович.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Шаҳрисабз давлат педагогика институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети, DSc.03/05.05.2023.Fil.02.11
Расмий оппонентлар: Хўжақулов Сирожиддин Холмаҳматович, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Жабборов Нурбой Абдуҳакимович, филология фанлари доктори, профессор; Воҳид Турк, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Алишер Навоий номидаги Давлат адабиёт музейи.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Қўқон адабий муҳити такомилида ижодий анъана ва поетик тафаккур янгиланиши жараёнларини Муҳйи ва унинг замондошлари асарлари мисолида очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Муҳйи ва унинг замондошлари ижодлари мисолида Қўқон адабий муҳитининг ривожланишида мумтоз шеърият анъаналаридаги ошиқона образларнинг содда ва таъсирчан шаклда ифодаланиши каби ижодий ёндашув ҳамда “ошиқ”, “машуқа”, “чарх”, “ишқ”, “хилват” каби бадиий образларнинг қўлланилишида ижтимоийлик касб этиши аниқланган;
Қўқон адабий муҳитида Муҳйи ижодининг ҳам таъсири катта экани, унинг назмий асарлари мисолида лирик қаҳрамоннинг психологик ҳолатидаги динамик, аналитик кўринишларнинг етакчилиги ҳамда қофия, радиф ва бадиий санъатларни қўллашдаги халқоналик, кучли рамзлардан қочиш, тушунарлилик каби индивидуал ёндашуви асосланган;
миллий уйғониш даври шоирлари ижодида анъанавий лирик жанрларнинг мазмуний янгиланиши, ижтимоий ва миллий мавзуларнинг кириб келиши каби янги қирралари аниқланиб, ғазал, қитъа ва рубоий жанрлари хусусиятларининг ўзгаришида Муҳйи ва уннинг замондошлари асарларидаги ижтимоий танқид, миллий ғурур ва маърифатпарварлик жиҳатлари  очиб берилган;
миллий уйғониш ва жадид эстетик тафаккури такомиллашувида Муҳйи ва унинг замондошлари ижодида “гул”, “булбул”, “ойина”, “ақл”, “қалб” каби тасаввуфий образлар табиатининг ўзгариши ва уларнинг жамиятдаги зулм ва нодонликни акс эттирувчи воситага айлангани исботланган;
Муҳйи ва у билан даврадош ижодкорларнинг бошқа адабий мактаблар намояндалари билан ўзаро алоқалари, Қўқон, Бухоро, Хива ва Тошкент адабий муҳитлари вакиллари ижодидаги “кийик”, “ойина”, “мурғи ваҳм” каби тасаввуфий рамз ва тимсолларнинг илм-маърифат ифодасидаги уйғунлиги ва “Асрорқул”, “Толиббой”, “дар мазаммати Бектур” каби танқидий, ҳажвий асарлар орқали Қўқон адабий муҳитининг фарқли жиҳатлари аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Муҳйи ва унинг замондошлари асарларида ижодий анъана ва поетик тафаккур янгиланиши бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Муҳйи ва унинг замондошлари ижоди мисолида Қўқон адабий муҳитининг ривожланишида мумтоз шеърият анъаналарига индивидуал ижодий ёндашуви, шеърий мазмуннинг ижтимоий йўналиши, бадиий образлар ва тимсолларнинг янгиланиши каби адабий-эстетик омиллар аниқланганлигига доир илмий-назарий натижаларидан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021–2023-йилларга мўлжалланган (ПФ-201912258) “Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш” грант лойиҳа ишини амалга оширишда муҳим назарий манба сифатида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2024-йил 26-августдаги 04/1-2185-сон маълумотномаси). Натижада Муҳйи ва унинг замондошлари ижоди мисолида Қўқон адабий муҳитининг ривожланишида мумтоз шеърият анъаналарига индивидуал ижодий ёндашуви, шеърий мазмуннинг ижтимоий йўналиши, бадиий образлар ва тимсолларнинг янгиланиши каби адабий-эстетик омиллар аниқланган;
Қўқон адабий муҳитининг миллий эстетик тафаккур такомилида Муқимий ва Фурқат каби шоирлар ижодий салоҳияти билангина боғланиб келгани илмий ҳақиқатга мувофиқ эмаслиги, адабий муҳит ривожига Муҳйи ижодининг ҳам таъсири катта эканлиги, унинг назмий асарлари мисолида лирик қаҳрамон табиати, рамз ва образ муносабати, тимсол яратиш маҳорати, жанрлар такомили, қофия, радиф ва бадиий санъатларни қўллашдаги индивидуал ёндашуви асосланганлигига оид хулосаларидан 2019-2021-йилларда бажарилган И-ОТ-2019-42 “Ўзбек ва инглиз тилларининг электрон (Инсон қиёфаси, феъл-атвори, табиат ва миллий тимсоллар тасвири) поетик луғатини яратиш” номли инновацион лойиҳасида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2025-йил 11-июндаги 01/4-2407-сон маълумотномаси). Натижада адабиётнинг янгича маърифатпарварликдан миллий уйғониш ва жадид эстетик тафаккури сари такомиллашуви аниқланиб, Муҳйи ва унинг замондошлари ижодида тасаввуфий образ ва тимсоллар табиатининг ҳамда маънавий-эстетик мезонларнинг янгиланиши, рамзий ва муболағали тасвирларнинг ривожланиши исботланган;
миллий уйғониш даври шоирлари ижодида анъанавий лирик жанрлар янги қирраларининг кашф этилиши ва янада такомиллашуви ҳамда ғазал, қитъа ва рубоий жанрлари хусусиятларининг ўзгаришида Муҳйи ва унга даврдош ижодкорлар назмий асарларининг ўрни ниҳоятда беқиёслиги очиб берилганлигига оид хулосалардан Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021-2023-йилларда бажарилган ПФ-201912258 “Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш” номли амалий лойиҳасида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2025-йил 11-июндаги 01/4-2406-сон маълумотномаси). Натижада Муҳйи ва у билан даврадош ижодкорларнинг бошқа адабий мактаблар намояндалари билан ўзаро алоқалари, Қўқон, Бухоро, Хива ва Тошкент адабий муҳитлари вакиллари ижодий тафаккурдаги уйғунлик ва фарқли жиҳатлар ҳамда уларнинг ўзаро ижодий таъсири аниқланган;
адабиётнинг янгича маърифатпарварликдан миллий уйғониш ва жадид эстетик тафаккури сари такомиллашуви аниқланиб, Муҳйи ва унинг замондошлари ижодида тасаввуфий образ ва тимсоллар табиатининг ҳамда маънавий-эстетик мезонларнинг янгиланиши, рамзий ва муболағали тасвирларнинг ривожланиши исботланганлигига оид хулосалардан Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2022-2024-йилларда бажарилган ИЛ-402104209 “Ахборот қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексиони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” номли инновацион лойиҳада фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2025-йил 11-июндаги 01/4-2408-сон маълумотномаси). Натижада миллий уйғониш даври шоирлари ижодида анъанавий лирик жанрлар янги қирраларининг кашф этилиши ва янада такомиллашуви ҳамда ғазал, қитъа ва рубоий жанрлари хусусиятларининг ўзгаришида Муҳйи ва унга даврдош ижодкорлар назмий асарларининг ўрни ниҳоятда беқиёслиги очиб берилган;
Муҳйи ва у билан даврадош ижодкорларнинг бошқа адабий мактаблар намояндалари билан ўзаро алоқалари, Қўқон, Бухоро, Хива ва Тошкент адабий муҳитлари вакиллари ижодий тафаккурдаги уйғунлик ва фарқли жиҳатлар ҳамда уларнинг ўзаро ижодий таъсири аниқланганлигига доир хулосалардан 2023–2024-йилларда Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон” телерадиоканалининг “Бедорлик”, “Ижод завқи”, “Таълим ва тараққиёт”, “Миллат ва маънавият” эшиттиришлари ссенарийсини ёзишда фойдаланилди ва муаллиф билан суҳбатлар уюштирилди (Ўзбекистон миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 4-апрелдаги 26-36-970-сон маълумотномаси). Натижада кўрсатувлар илмий-назарий маълумотлар билан бойитилиб, уларнинг илмий-маърифий савияси ошган.