Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ҳузуридаги Олий аттестация комиссияси

Абдуллаева Шохида Норқуловнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Молиявий-иқтисодий матнларни инглиз тилидан ўзбек тилига таржима қилишнинг функсионал-семантик аспекти”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик ихтисослиги (инглиз тили) (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: Б2024.4.DSc/Fil911.
Илмий маслаҳатчи: Эргашева Гули Исмоил қизи, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети, DSc.03/30.12.2019.Fil.27.01.
Расмий оппонентлар: Хайруллаев Хуршиджон Зайниевич, филология фанлари доктори, профессор; Хомидов Хайрилла Худоёрович, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Тешабоева Зиёдахон Қодировна, филология фанлар доктори (DSc), доцент.
Етакчи ташкилот: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади молиявий-иқтисодий матнларни инглиз тилидан ўзбек тилига таржима қилишда функсионал яхлитлик, семантик аниқлик ва прагматик мосликни таъминловчи стратегияларни асослаш, интеграцион таржима моделларини ишлаб чиқиш ва уларни такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
молиявий-иқтисодий матнларни инглиз тилидан ўзбек тилига таржима қилишда лингвосемантик, стилистик ҳамда иллокуцион бирликлар – метафора, коллокациялар ва маданий коннотацияларга эга баҳоловчи-метафорик ифодаларни миллий иқтисодий контекстда термин мазмуни ва аудиторияга мос стилистик изчилликни сақлаган ҳолда таржима қилиш тамойиллари молиявий ҳисоботлар ҳамда таҳлилий матнларга хос коммуникатив прагматик адаптация ва дискурсив мослашувчанлик дескрипторларини ишлаб чиқиш орқали такомиллаштирилган;
молиявий-иқтисодий терминларни инглиз тилидан ўзбек тилига таржима қилишда контекстуал кўп даражали семантик конфигурациянинг денотатив, коннотатив, коллокатив, аллузив ва социолектик семантик структуралари таҳлили асосида доминант қатламнинг семантик детерминант функсияси халқаро норматив ҳужжатларда белгиланган терминларни Ўзбекистон молия ва банк қонунчилиги контекстига адекват эквивалентлаштиришга кўра мазмуний аниқлик, стилистик мослик ва контекстга мос прагматик уйғунликни таъминловчи таржима усулларига комплекс мувофиқлаштирган ҳолда асосланган;
молиявий-иқтисодий матнларни информатив, экспрессив, оператив ва норматив-расмий жанр турларига ажратган ҳолда таржимада функсионал-семантик майдон модели воситасида матн таркибини “предикатив”, “субъект-объект”, “миқдор-сифат” ва “ҳолат” ядроларига сегментациялаш, терминларни архисема, дифференциал сема ҳамда потенсиал семантик компонентларга ажратиш асосида матн структураси, муаллиф-аудитория муносабати ва метафунксиялар билан интеграциялашган ҳолда қўллаш самарадорлиги таржиманинг коммуникатив-прагматик изчиллигини таъминлаш орқали исботланган;
молиявий-иқтисодий матнларни таржима қилишда жанр таҳлили молиявий ҳисоботлар, аудиторлик хулосалари, банк шартномаларини лингвистик, стилистик, прагматик ва семиотик мезонлар асосида категориялаштириш орқали ҳар бир жанрга хос коммуникатив мақсад ва услубий хусусиятлар миллий иқтисодий дискурсни халқаро конвенсияларга (ИСО 704, ИМФ, ОЕCД) мувофиқлаштириш орқали иқтисодий тернинларнинг стилистик нейтраллиги, институционал мақоми ва маданий жиҳатдан кодланган маънолари ўзбек тилида терминологик аниқлик ва контекстга мувофиқлик хусусиятлари асосида очиб берилган;
инглиз тилидаги молиявий-иқтисодий матнларни ўзбек тилига таржима қилишда функсионал ёндашув асосида банк ҳужжатлари, аудиторлик хулосалари каби норматив жанрдаги матнларнинг field (мазмун соҳаси), tenor (коммуникатив муносабат даражаси) ва register (услубий шаклланиш) каби лингвистик индикаторларини аниқлаш орқали мазмуний, шахслараро ва текстуал метафунксиялар асосида ҳар бир матн турининг коммуникатив мақсади ва услубий хусусиятига кўра таржима стратегиялари лингвопрагматик жиҳатдан такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Молиявий-иқтисодий матнларни инглиз тилидан ўзбек тилига таржима қилишнинг функсионал-семантик хусусиятини очиб бериш бўйича олиб борилган илмий тадқиқот натижалари асосида:
молиявий-иқтисодий матнларни инглиз тилидан ўзбек тилига таржима қилишда лингвосемантик, стилистик ҳамда иллокуцион бирликлар – метафора, коллокациялар ва маданий коннотацияларга эга баҳоловчи-метафорик ифодаларни миллий иқтисодий контекстда термин мазмуни ва аудиторияга мос стилистик изчилликни сақлаган ҳолда таржима қилиш тамойиллари молиявий ҳисоботлар ҳамда таҳлилий матнларга хос коммуникатив прагматик адаптация ва дискурсив мослашувчанлик дескрипторларини ишлаб чиқиш орқали такомиллаштирилганлигига оид илмий хулосаларидан Оʻзбекистон Республикаси Мудофаа вазирлигининг “Эрудит” шифрли ёпиқ инновацион лойиҳасида фойдаланилган (Оʻзбекистон Республикаси Мудофаа вазирлигининг 2025-йил 4-февралдаги 10/318-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа доирасида яратилган дастур ва қўлланмаларнинг мазмун-моҳиятини такомиллаштиришга эришилган;
молиявий-иқтисодий терминларни инглиз тилидан ўзбек тилига таржима қилишда контекстуал кўп даражали семантик конфигурациянинг денотатив, коннотатив, коллокатив, аллузив ва социолектик семантик структуралари таҳлили асосида доминант қатламнинг семантик детерминант функсияси халқаро норматив ҳужжатларда белгиланган терминларни Ўзбекистон молия ва банк қонунчилиги контекстига адекват эквивалентлаштиришга кўра мазмуний аниқлик, стилистик мослик ва контекстга мос прагматик уйғунликни таъминловчи таржима усулларига комплекс мувофиқлаштирган ҳолда асосланганлиги борасидаги илмий хулосалардан Ўзбекистон халқаро ислом академиясида амалга оширилган И-ОИ-2021-65 шифрли “э-зиёраттоурисм” электрон платформасини яратиш” мавзусидаги инновацион лойиҳада фойдаланилган (Ўзбекистон халқаро ислом академиясининг 2025-йил 27-январдаги 02-070-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа доирасида ишлаб чиқилган дастурлар ва материалларнинг мазмунини бойитишга эришилган;
молиявий-иқтисодий матнларни информатив, экспрессив, оператив ва норматив-расмий жанр турларига ажратган ҳолда таржимада функсионал-семантик майдон модели воситасида матн таркибини “предикатив”, “субъект-объект”, “миқдор-сифат” ва “ҳолат” ядроларига сегментациялаш, терминларни архисема, дифференциал сема ҳамда потенсиал семантик компонентларга ажратиш асосида матн структураси, муаллиф-аудитория муносабати ва метафунксиялар билан интеграциялашган ҳолда қўллаш самарадорлиги таржиманинг коммуникатив-прагматик изчиллигини таъминлаш орқали исботланганлигига доир хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида амалга оширилган ИЛ-402104209 рақамли “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле Транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – оʻзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” мавзусидаги инновацион лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 5-июлдаги 01/4-2955-сон маълумотномаси). Натижада дастур ва морфологик ресурслар асосида молиявий матнлар таржимасида стандартлаштирилган ёндашувларнинг қўлланилиш имкониятлари кенгайтирилган;
молиявий-иқтисодий матнларни таржима қилишда жанр таҳлили молиявий ҳисоботлар, аудиторлик хулосалари, банк шартномаларини лингвистик, стилистик, прагматик ва семиотик мезонлар асосида категориялаштириш орқали ҳар бир жанрга хос коммуникатив мақсад ва услубий хусусиятлар миллий иқтисодий дискурсни халқаро конвенсияларга (ИСО 704, ИМФ, ОЕCД) мувофиқлаштириш орқали иқтисодий тернинларнинг стилистик нейтраллиги, институционал мақоми ва маданий жиҳатдан кодланган маънолари ўзбек тилида терминологик аниқлик ва контекстга мувофиқлик хусусиятлари асосида очиб берилганлигига оид натижа ва хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида бажарилган ОТ-А1-018 рақамли “Ўзбек тили ва унинг таржимаси билан боғлиқ электрон ва банк-молия терминларининг кўп тилли луғатларини яратиш” мавзусидаги лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 15-февралдаги 04/1-556-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа давомида ишлаб чиқилган кўп тилли терминологик луғат ва ресурсларнинг мазмуни бойитилган;
инглиз тилидаги молиявий-иқтисодий матнларни ўзбек тилига таржима қилишда функсионал ёндашув асосида банк ҳужжатлари, аудиторлик хулосалари каби норматив жанрдаги матнларнинг field (мазмун соҳаси), tenor (коммуникатив муносабат даражаси) ва register (услубий шаклланиш) каби лингвистик индикаторларини аниқлаш орқали мазмуний, шахслараро ва текстуал метафунксиялар асосида ҳар бир матн турининг коммуникатив мақсади ва услубий хусусиятига кўра таржима стратегиялари лингвопрагматик жиҳатдан такомиллаштирилганлигига оид натижа ва хулосалардан Германиянинг Гумболдт университетида амалга оширилган Erasmus+ International KA107 Credit mobility Key action 1-Mobility for learners and staff – Higher education student and staff mobility” мавзусидаги халқаро инновацион лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 15-февралдаги 04/1-557-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа доирасида тайёрланган адабиётлар ва материалларнинг мазмуни бойитилган.