Ашурова Наргизахон Валижон қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацийаси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Турли тизимли тилларда когезиянинг контрастив тадқиқи (эллипсис кесимида)”, 10.00.06 - Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.4.PhD/Fil2951
Илмий раҳбар: Дилафруз Сатимова Нумонжоновна, филология фанлари доктори (DSc), доцент
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Қўқон университети ҳузуридаги филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини берувчи PhD.03/25.12.2024.Fil.130.02 рақамли илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Ғаниева Дилдора Азизовна, филология фанлари доктори, профессор; Жаъфаров Ботир Сатторович, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат чет тиллар институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: турли тизимли тилларда когезия, хусусан, эллипсис ҳодисасининг структурал-семантик, коммуникатив-прагматик, функсионал, лексик-стилистик жиҳатлари ҳамда транслатологик муаммоларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: инглиз ва ўзбек тилларида когезия ва когерентлик тушунчалари матн ва дискурснинг асосий компонентлари сифатида ўзаро богʻлиқ ва фарқли жиҳатлари билан таҳлил қилиниб, уларнинг грамматик (референсия, эллипсис, субституция, конюнксия) ва лексик турлари ҳамда эллипсис ҳодисасининг лугʻавий-семантик (грамматик, контекстуал, ситуатив, стилистик, прагматик) кўринишлари тизимли равишда очиб берилган;
инглиз ва ўзбек тилларида грамматик эллипсиснинг субстантив, предикатив ва клоузал турлари доирасида 15 та субкатегория ажратилиб, инглиз тилида детерминатив-лексик воситалар (артикллар, кўрсатиш олмошлари, нол субституциялар) ва ўзбек тилида агглутинатив морфологик аффиксларнинг (эгалик қўшимчалари, шахс-сон аффикслари ва бошқалар) грамматик ва прагматик етакчилик қилиши асосланган;
ҳар икки тилда эллипсиснинг тил тизимига хос барқарор грамматик шакллари билан бир қаторда, коммуникатив вазият ва контекстга таянадиган контекстуал (анафорик ва катафорик) ҳамда ситуатив (экспицит ва имплицит) эллипсисларнинг таржимада сақланиши, очиқ ифода қилиниши ёки тўлдирилиши зарурати билан богʻлиқ транслаталогик муаммолари аниқланган;
инглиз ва ўзбек бадиий матн таржималари асосида эллипсиснинг контекстуал ва ситуатив шаклларининг сақланиши ёки ўзгариши таҳлил қилиниб, инглиз тилида аналитик синтактик воситалар ва ўзбек тилида агглутинатив морфологик-синтактик воситалар асосида уларнинг таржимада тўлиқ ёки қисман қайта тикланиши эҳтиёжи далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Инглиз ва ўзбек тилларида когезиянинг контрастив тадқиқидан олинган натижалар асосида:
инглиз ва ўзбек тилларида грамматик эллипсиснинг субстантив, предикатив ва клоузал турлари доирасида 15 та субкатегорияга ажратилиб, инглиз тилида детерминатив-лексик воситалар (артикллар, тартиб сонлар, кўрсатиш олмошлари, нол субституциялар) ҳамда ўзбек тилида агглутинатив морфологик аффиксларнинг (эгалик қўшимчалар, шахс-сон аффикслари ва бошқалар) грамматик ва прагматик жиҳатдан етакчи эканлиги борасидаги диссертация материалларидан, ундаги илмий-назарий қарашлардан Жиззах давлат педагогика университетида 2020-2022-йилларда бажарилган лойиҳа шифри: С-ЭCАҲД-18-CА-0067, шартнома рақами: ПО№02002358 бўлган “Энглиш Аccесс Миcросчоларшип” мавзусидаги хорижий амалий лойиҳасини амалга оширишда фойдаланилган (Жиззах давлат педагогика университетининг 2025-йил, 20-июндаги 04-698-сон маълумотномаси). Натижада, диссертацияда илгари сурилган назарий хулосалар ҳамда амалий тавсиялар лойиҳанинг илмий-методик жиҳатдан бойитилишига хизмат қилган.
ҳар икки тилда эллипсиснинг тил тизимига хос барқарор грамматик шакллари билан бир қаторда, коммуникатив вазият ёки контекстга таянадиган контекстуал (анафорик ва катафорик) ҳамда ситуатив (экспицит ва имплицит) эллипсисларнинг таржимада сақланиши, очиқ ифода қилиниши, шунингдек, инглиз ва ўзбек бадиий матн таржималари асосида эллипсиснинг контекстуал ва ситуатив шаклларининг сақланиши ёки ўзгариши таҳлил қилиниб, инглиз тилида аналитик синтактик воситалар ва ўзбек тилида агглютинатив морфологик-синтактик воситалар асосида уларнинг таржимада тўлиқ ёки қисман қайта тикланиши борасидаги диссертациясининг илмий натижалари ва материалларидан Тошкент давлат Ўзбек тили ва адабиёти университети томонидан олиб борилган 2022-2024-йилларда амалга оширилган ИЛ-402104209 – “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” мавзусидаги инновацион амалий лойиҳада фойдаланилган (А.Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил, 20-июндаги 01/4-2643-сон маълумотномаси). Натижада, инглиз ва ўзбек тилларида эллипсис ҳодисасини дастурий жиҳатдан аниқлаш, таржима қилиш, тизимлаштириш ва автоматик ишлов бериш воситаларида қўллаш учун илмий-методологик асос яратилган.
инглиз ва ўзбек тилларида когезия ва когерентлик тушунчалари матн ва дискурснинг асосий компонентлари сифатида ўзаро богʻлиқ ҳамда фарқли жиҳатлари билан таҳлил қилиниб, уларнинг грамматик (референсия, эллипсис, субституция, конюнксия) ва лексик турлари ҳамда эллипсис ҳодисасининг лугʻавий-семантик (грамматик, контекстуал, ситуатив, стилистик, прагматик) кўринишлари тизимли равишда очиб берилганлигига оид маълумотлар ва янгиликлардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон-24” ижодий бирлашмаси “Ўзбекистон” телерадиоканали томонидан тайёрланган “Таълим ва тараққиёт”, “Жаҳон адабиёти” номли радиоешиттиришлар ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 26-июндаги 05-09-1026-сон маълумотномаси). Натижада мазкур телекўрсатувлар ссенарийси илмий-назарий ҳамда амалий жиҳатдан бойитилиб, кўрсатувларнинг ижтимоий-маърифий аҳамияти сезиларли даражада ортган.
