Ахмедова Гулхумор Нодирбек қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Инглиз ва ўзбек (рус) дискурсларида “Юмор” концептуал семантикасининг контрастив тадқиқи”, 10.00.06-Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.4.PhD/Fil2926
Илмий раҳбар: Сатимова Дилафруз Нумонжоновна. Филология фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Қўқон университети ҳузуридаги филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини берувчи PhD.03/25.12.2024.Fil.130.02 рақамли илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Ўзбекистон Миллий университети доценти, филология фанлари доктори Тўраева Баҳор Баҳриддиновна, иккинчи расмий оппонент сифатида Фарғона давлат университети доценти, профессор в.б филология фанлари номзоди, Ибрагимова Эхтиётхон Исмаиловна.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва ўзбек (рус) дискурсларида “юмор” концептуал семантикасини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
жаҳон ва ўзбек тилшунослигида “дискурс” атамаси ва унга оид илмий ёндашувлар асосида инглиз ва ўзбек (рус) дискурсларида “юмор” консептининг концептуал-семантик хусусиятлари илк бор прагмалингвистик ва когнитив жиҳатлар уйғунлигида контрастив таҳлил қилиниб, унинг сатира, киноя, гротеск ва пародия каби ёндош тушунчалардан коммуникатив-прагматик, социал-функционал ҳамда лексик-фразеологик мезонларга кўра муштарак ва фарқли томонлари аниқланган;
инглиз, ўзбек ва рус дискурсларида “юмор” концептуал семантикасининг майдони (ядро, ядро ости зонаси, яқин ва узоқ периферия ҳамда ташқи периферия) белгиланган, юморнинг миллий турлари (инглиз тилида: анеcдотес, этҳниc жокес, дрй ҳумоур, ирониc жокес, банана скин ҳумоур, элепҳант жокес, шаггй-дог сториес, нарративе жокес, диртй жокес, кноcк-кноcк жокес; ўзбек тилида: латифа, аския, лоф, ҳангома, ханда, қизиқчилик, масхарабозлик; рус тилида: шутка, анекдот, каламбур, прикол, розыгрыш, стёб, хохма, насмешка, острота) тизимлаштирилган, унинг структурал (кириш, асосий қисм, кулминацион нуқта) ва морфологик (сўз туркумлари, аффиксация, элизия, алмашиниш ва транспозиция) жиҳатлари асосланган;
юморнинг морфологик, лексик ва синтактик хусусиятлари комплекс тадқиқ қилиниб, семантик-тематик гуруҳлари (имконсизлик, мунофиқлик, қайсарлик, тентаклик, кайфиятни кўтариш, лақиллатиш ва бошқалар), стилистик воситалари (метафора, метонимия, антитеза, бўрттириш, киноя) ҳамда синтактик кўринишлари (моносентенсема, полисентенсема ва текстема) дискурсив-лингвистик асосда далилланган;
инглиз, ўзбек ва рус тилларида “юмор”нинг коммуникатив-прагматик ҳамда лингвокултурологик хусусиятлари (маиший, бадиий, медиа дискурсларда) ва таржима муаммолари аниқланиб, изоморфик ва алломорфик белгилар ижтимоий сўровномалар асосида тавсифланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқотни амалга ошириш жараёнида эришилган илмий натижалар асосида:
юморнинг морфологик, лексик ва синтактик хусусиятлари комплекс тадқиқ қилиниб, семантик-тематик гуруҳлари (имконсизлик, мунофиқлик, қайсарлик, тентаклик, кайфиятни кўтариш, лақиллатиш ва бошқалар), стилистик воситалари (метафора, метонимия, антитеза, бўрттириш, киноя) ҳамда синтактик кўринишлари (моносентенсема, полисентенсема ва текстема), шунингдек, инглиз, ўзбек ва рус тилларида “юмор”нинг коммуникатив-прагматик ҳамда лингвокултурологик хусусиятлари (маиший, бадиий, медиа дискурсларда) ва таржима муаммолари аниқланиб, изоморфик ва алломорфик белгилар ҳақидаги илмий натижалари ва хулосаларидан Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2022-2024-йилларда амалга оширилган ИЛ-402104209 – “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” мавзусидаги инновацион лойиҳани амалга ошириш жараёнида фойдаланилган (Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 20-июндаги 01-4-2640-сон маълумотномаси). Натижада, “юмор” концептуал семантикасини турли дискурсларда дастурий жиҳатдан аниқлаш, тизимлаштириш ва автоматик ишлов бериш воситаларида қўллаш учун илмий-методологик асос яратилган;
инглиз, ўзбек ва рус дискурсларида “юмор” концептуал семантикасининг майдони (ядро, ядро ости зонаси, яқин ва узоқ периферия ҳамда ташқи периферия) белгиланган, юморнинг миллий турлари тизимлаштирилган, унинг структурал (кириш, асосий қисм, кулминацион нуқта) ва морфологик (сўз туркумлари, аффиксация, элизия, алмашиниш ва транспозиция) жиҳатларига оид қарашлардан Жиззах давлат педагогика университетида 2020-2022-йилларда бажарилган лойиҳа шифри: С-ЭCАҲД-18-CА-0067-рақамли “Энглиш Аccесс Миcросчоларшип” мавзусидаги хорижий амалий лойиҳасини амалга оширишда фойдаланилган (Жиззах давлат педагогика университетининг 2025-йил 20-июндаги 04-696-сон маълумотномаси). Натижада тил ўрганувчиларда ўзга маданиятни тушунишда юзага келувчи когнитив диссонанс ҳолатлари йўқотилиб, таълим жараёни самарадорлиги ортган;
жаҳон ва ўзбек тилшунослигида “дискурс” атамаси ва унга оид илмий ёндашувлар асосида инглиз ва ўзбек (рус) дискурсларида “юмор” консептининг концептуал-семантик хусусиятлари илк бор прагмалингвистик ва когнитив жиҳатлар уйғунлигида контрастив таҳлил қилиниб, унинг сатира, киноя, гротеск ва пародия каби ёндош тушунчалардан коммуникатив-прагматик, социал-функционал ҳамда лексик-фразеологик мезонларига оид материаллар ва натижаларидан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг “Ўзбекистон-24” ижодий бирлашмаси “Ўзбекистон” телерадиоканали томонидан тайёрланган “Таʼлим ва тараққиёт”, “Жаҳон адабиёти” номли эшиттиришларни тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 24-июндаги Ўз/РВ-05-09-1003-сон маълумотномаси). Натижада мазкур телекўрсатувлар ссенарийси илмий-назарий ҳамда амалий жиҳатдан бойитилиб, кўрсатувларнинг ижтимоий-маʼрифий аҳамияти сезиларли даражада ортган.
