Раимова Хилола Маъмуржон қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Амирий ва Хоразм адабий муҳити”, 10.00.02 - Ўзбек адабиёти.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.3.PhD/Fil3757.
Илмий раҳбар: Қобилова Зебохон Бакировна. Филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Қўқон университети ҳузуридаги филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини берувчи PhD.03/25.12.2024.Fil.130.02 рақамли илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Ражабова Маърифат Бақоевна филология фанлари доктори, профессор; Асқаров Дилмурод Мусажон ўғли филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Амирий ижодининг Хоразм адабий муҳитига таъсири мисолида адабий таъсир ва ижодий издошликнинг мумтоз ва замонавий адабиётшуносликдаги мезонларини илмий асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Амирийнинг Хоразм адабий муҳитига таъсири масаласи биринчи маротаба монографик тадқиқ этилган. Амирий ва Феруз даври адабий муҳитининг муштарак ва ўзига хос жиҳатлар аниқланган;
Хоразм адабий муҳитининг Мунис, Огаҳий, Феруз, Табибий, Отаниёз Ниёзий, Аваз, Комил Хоразмий, Рожий каби шоирлари мавзуга мурожаат, образлар табиати, туйғулар ифодаси жиҳатидан Амирий шеъриятидан таъсирлангани асосланган;
Амирий ғазалларига татаббуларда, асосан, қофияда янгилик қилишга интилиш, ижодкор услуби, дунёқараши, бадиий ифода воситаларига яқинлашиш аниқланган;
Хоразм шоирларининг Амирий ғазалларига боғлаган тахмислари ўзи боғланаётган ғазал байтидаги фикрга замин ҳозирлаш, ривожлантириш, сабабини очиш ва янги қиррасига эътибор қаратиш каби вазифаларни бажарганлиги, киритилган мисралар лирик қаҳрамоннинг руҳий ҳолатини янада кенгроқ ва тўлароқ очишга хизмат қилганлиги далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Амирий ва Хоразм адабий муҳитини ўрганиш жараёнида эришилган илмий хулосаларнинг жорийланиши қуйидагиларда кўринади:
Амирийнинг Хоразм адабий муҳитига таъсири масаласи биринчи маротаба монографик тадқиқ этилганлиги, Амирий ва Феруз даври адабий муҳитига хос муштарак ва ўзига хос жиҳатлар аниқланганлиги асосланган ўринлардан Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2024-йил 4-январда тасдиқланган Маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш ва соҳани ривожлантириш бўйича чора-тадбирлар дастурининг В йўналишида белгиланган “Маданият, санъат, театр, музей, китобхонлик ва ижод соҳаларини ривожлантиришга доир чора-тадбирлар” 40-банди “Мамлакатимизда истеъдодли ёшларни аниқлаш, ижодий интилишларини қўллаб-қувватлаш, уларнинг Она Ватанни мадҳ этувчи, аждодларимизнинг бой маънавий мероси ҳамда миллий ва умуминсоний қадриятларни тарғиб қилувчи, яратувчанлик ва бунёдкорликни улуғловчи бадиий ижод намуналарини кенг китобхонларга таништириш ва рағбатлантириш мақсадида “Энг яхши шеърий туркум”, “Энг яхши насрий асар”, “Энг яхши эссе” ва “Энг яхши эртаклар туркуми” номинациялари бўйича ижодий танлов ўтказиш” мавзусида тарғибот ишларини ташкил этиш ва ўтказишда диссертация материалларидан фойдаланилган. (Республика Маънавият ва маърифат маркази ҳузуридаги ижтимоий маънавий тадқиқотлар институтининг 2025-йил 19-ноябрдаги №10/769-сонли маълумотномаси). Натижада, анжуманнинг илмий-маърифий жиҳатдан савиясининг юксалишига, бадиий адабиётнинг инсон камолотини таъминлашдаги аҳамиятини очиб беришга эришилган;
Хоразм адабий муҳитининг Мунис, Огаҳий, Феруз, Табибий, Отаниёз Ниёзий, Аваз, Комил Хоразмий, Рожий каби шоирлари мавзуга мурожаат, образлар табиати, туйғулар ифодаси жиҳатидан Амирий шеъриятидан таъсирланганлиги асосланган ва таҳлил қилинган ўринларидан АЛ-322103020 рақамли “Қўқон адабий муҳити ижодкорлари ҳаёти ва ижоди бўйича веб-сайт ва электрон платформа яратиш” мавзусидаги лойиҳада фойдаланилган. (Қўқон университетининг 2025-йил 5-ноябрдаги №01/03-2081-сонли маълумотномаси). Бунинг натижасида платформа адабий таъсир ва издошлик масалаларига оид назарий маълумотлар билан бойитилган;
Амирий ғазалларига татаббуларда, асосан, қофияда янгилик қилишга интилиш, ижодкор услуби, дунёқараши, бадиий ифода воситаларига яқинлашиш аниқланганлиги акс этган хулосаларидан Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг Адабий танқид кенгаши ҳисобот йиғилишларида, Эркин Воҳидов, Огаҳий номидаги ижод мактабларида ўтган адабий кечалар, ижодий учрашувлар ва “маҳорат дарслари”да, Адиблар ҳиёбонида талабалар иштирокида ўтказилган маънавий-маърифий тадбирларда фойдаланилган (Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг 2025-йил 18-ноябрдаги 01-03/418-сон маълумотномаси). Бунинг натижасида ёш ижодкорлар ва илмий изланувчиларнинг адабиётшунослик, қиёсий адабиётшунослик, хусусан, адабий муҳитлараро таъсир масалалари бўйича тушунча ва тасаввурлари кенгайган, уларда мумтоз миллий адабиётга нисбатан тўғри ёндашув кўникмалари ривожланган;
Хоразм шоирларининг Амирий ғазалларига боғлаган тахмислари ўзи боғланаётган ғазал байтидаги фикрга замин ҳозирлаш, ривожлантириш, сабабини очиш ва янги қиррасига эътибор қаратиш каби вазифаларни бажарганлиги, киритилган мисралар лирик қаҳрамоннинг руҳий ҳолатини янада кенгроқ ва тўлароқ очишга хизмат қилганлиги асосланган ўринларидан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон – 24” ижодий бирлашмаси “Ўзбекистон” телерадиоканали томонидан тайёрланган “Ғазал бўстони”, “Таълим ва тараққиёт” номли дастурлари ссенарийларининг 2022-2023-йил ҳамда 2024-йил явар ва феврал ойлари сонларида фойдаланилган. Диссертантнинг ўзи мавзу юзасидан “Гʻазал бўстони” эшиттиришининг бир неча сонларида иштирок этган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон” телерадиоканалининг 2025-йил 14-ноябрдаги 05-09-1824-сонли маълумотномаси). Натижада ушбу эшиттиришлар Амирий ижодида анъана ва адабий таъсирнинг ўзига хос кўринишлари, икки адабий муҳит вакиллари ижоди орқали издошликнинг турли кўринишлари юзага келганлиги ҳақидаги қимматли маълумотлар билан бойитилган.
