Тожиддинова Ситора Шамсиддиновнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Бобурнома” типидаги замонавий наср намуналарининг матний-қиёсий тадқиқи (Хайриддин Султоннинг “Бобурийнома” асари мисолида)”, 10.00.10 – Матншунослик ва адабий манбашунослик (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.4. PhD/Fil4275.
Илмий раҳбар: Қобилова Зебохон Бакировна, филология фанлари доктори, ррофессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: ЎзР ФА Алишер Навоий номидаги Давлат адабийот музейи.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети, DSc.03/30.12.2019.Fil.19.01.
Расмий оппонентлар: Жабборов Нурбой Абдулҳакимович, филология фанлари доктори, профессор; Исломова Соҳибахон Исмоилжоновна, филология фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ўзбек тили, адабиёти ва фолклори институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: “Бобурийнома”да “Вақойе”дан айнан келтирилган матнлар ва уларнинг қийосий тадқиқини амалга ошириш, икки асарнинг ўхшаш ва фарқли жиҳатларини илмий далиллаш, асар нашр нусхаларининг қийосий таҳлили, ижодкор услуби ва бадийатининг матндаги ифодаси масалаларини илмий асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
“Бобурнома” тиридаги хориж ва ўзбек наср намуналари (Ҳайдар Мирзотнинг “Тарихи Рашидий”, Гулбаданбегимнинг “Ҳумоюннома”, Ҳаролд Алберт Ламбнинг “Бобур – ёʻлбарс” (“Бабур Тҳе Тигер: Фирст оф тҳе греат Могулс”), Флора Анна Стилнинг “Жаҳонгашта ҳукмдор” (“Кинг-Эррант”), Мичеал Фишернинг “Мўгʻул императори ҳақида қисқа ҳикоялар” (“Шорт ҳисторй оф тҳе Мугҳал Эмпире”), Қамчибек Кенжанинг “Ҳинд соригʻа”, Дурбек Қўлдошевнинг “Императорнинг тугʻилиши” асарлари каби) таснифланиб, уларнинг матний хусусийатлари, бадиий таъсир ва издошлик масалалари, ўзига хос (специфик) жиҳатлари, адабий-илмий аҳамийати каби масалалар осҳиб берилган;
Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг “Бобурнома” ва Хайриддин Султоннинг “Бобурийнома” асарлари илк марта матний-қийосий асректда текширилиб, манбадан айнан кўсҳирилган матнлар қийосан таҳлил етилган, кўсҳиришдаги айрим хатоликлар (Имловий, пунктуацион, асл манбадаги сўз ёки гапларнинг қолдириб кетилгани) аниқланган;
“Бобурийнома”нинг мавжуд усҳ нашри матни қийосий аспектда текширилиб, асарнинг нашрдан нашрга матний, илмий-бадиий савийаси йанада юқорилагани исботланиб, йозувсҳининг матн билан ишлаш маҳорати илмий асосланган;
“Бобурнома” ва “Бобурийнома” матнидаги муштарак (мумтоз манба қолипидан фойдаланиш, портрет яратиш ва табиат манзараларини тасвирлаш, руҳий-эмоционал ҳолатлар монандлиги: ёлғизликкка мойиллик, қийин вазиятларда ҳам юмордан фойдаланиш) ва ўзига хос жиҳатлар (“Бобурийнома”да жаҳон адабиёти анʼаналарининг акс этиши, хотин-қизлар образини яратишда муаллиф тавсифи ва портретнинг устунлиги) аниқланиб, қийосий таҳлиллар натижасида “Бобурийнома”нинг мумтоз ва замонавий ўзбек адабиёти ўртасидаги ўзига хос кўприк эканлиги далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. “Бобурнома” тиридаги замонавий наср намуналарининг матний-қийосий тадқиқи бўйисҳа олинган натижалар асосида:
“Бобурнома” тиридаги хориж ва ўзбек наср намуналари таснифидан, уларнинг матний хусусийатлари, бадиий таъсир ва издошлик масалалари, ўзига хос (специфик) жиҳатлари, адабий-илмий аҳамийати каби масалалардан Бобур номидаги халқаро жамоат фонди халқаро илмий конференсийаларида ҳамда Заҳириддин Муҳаммад Бобурга багʻишланган халқаро илмий електрон рлатформа, йаъни бабурид.узда фойдаланилган (Бобур номидаги халқаро жамоат фондининг 2024-йил 28-октйабрдаги 28-сонли маълумотномаси). Натижада илмий платформа “Бобурнома” тиридаги хориж ва ўзбек наср намуналари таснифига, уларнинг матний хусусийатлари, бадиий таъсир ва издошлик масалаларига оид илмий материаллар билан бойитилган;
Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг “Бобурнома” ва Хайриддин Султоннинг “Бобурийнома” асарлари илк марта матний-қийосий асректда текширилиб, манбадан айнан кўсҳирилган матнлар қийосий таҳлилидан кўсҳиришдаги айрим жузʼий хатоликлар, асарда Бобур образининг акс етиши, қийосланайотган асарларда ижодкор услуби ва бадиийатининг матндаги ифодаси каби масалаларга доир илмий хулосалардан “Ўзбекистон тарихи” телеканалида ефирга узатилган “Тақдимот” кўрсатуви ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (ЎзМТРКнинг 2025-йил 01-33/109-сонли маълумотномаси). Натижада “Бобурнома” таъсирида йозилган насрий асарларнинг адабийот тарихида тутган ўрни, замонавий ўзбек насрида Бобур образининг акс етиши, ижодкор услуби ва бадиийатининг матндаги ифодаси каби масалаларга доир илмий маълумотлар кўрсатув илмий савиясини оширишга хизмат қилган;
“Бобурийнома”нинг мавжуд усҳ нашри матни қийосий аспектда текширилиб, асарнинг нашрдан нашрга матний, илмий-бадиий савийаси йанада юқорилагани исботланганига, йозувсҳининг матн билан ишлаш маҳорати илмий асосланганига, “Бобурнома”нинг маънавий аҳамийати ва умрбоқийлиги унинг замонавий насримизга таъсири, “Бобурийнома”нинг ўзига хослиги ва структураси таҳлил етилган ўринларга доир илмий-назарий хулосаларда Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021-2023-йилларда амалга оширилган ИЛ-402104474 рақамли “Болаларадабийоти.уз електрон рлатформа ва унинг мобил иловасини йаратиш” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилга (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 15-апрелдаги 01/4-1377-сонли маълумотномаси). Натижада “Бобурнома” таъсирида йаратилган замонавий наср намуналарида асл манба матнидан фойдаланганлик, асарнинг нашрдан нашрга матний, илмий-бадиий савийаси йанада юқорилагани исботланганига оид муҳим илмий хулосалар билан бойитилган;
“Бобурнома” ва “Бобурийнома” матнидаги муштарак ва ўзига хос жиҳатларга, қийосий таҳлиллар натижасида “Бобурийнома”нинг мумтоз ва замонавий ўзбек адабиёти ўртасидаги ўзига хос кўприк эканлигига, “Бобурнома” таъсирида йаратилган замонавий наср намуналари таснифидан, “Вақойе” тиридаги замонавий наср намуналари, “Бобурийнома”нинг асл манбадан олинган матний кўсҳирмалар матний-қийосий таҳлилидан, икки асарнинг ўхшаш ва фарқли жиҳатлари тадқиқига доир илмий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021-2023-йилларда амалга оширилган РФ-201912258 рақамли “Ўзбек адабийотининг кўр тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) електрон рлатформасини йаратиш” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 15-апрелдаги 01/4-1379-сонли маълумотномаси). Натижада “Бобурийнома”нинг нашр нусхалари матни қийосан ўрганилиб, йозувсҳининг матн устида ишлаш маҳорати, “Бобурнома” ва “Бобурийнома” матнидаги муштарак ва ўзига хос жиҳатларга оид илмий материаллар лойиҳа савиясини оширган.