Жўрабоев Турсунпўлат Эркин ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Турли муҳитларда графен структураларининг каталитик нуклеация механизмлари”, 01.04.03 – Молекуляр физикаси ва иссиқлик физикаси (физика-математика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD)).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.PhD/FM1096.
Илмий маслаҳатчи: Халилов Умеджон Боймаматович, физика-математика фанлари доктори, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: У.А. Арифов номидаги Ион-плазма ва лазер технологиялари институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ион-плазма ва лазер технологиялари институти, DSc.02/30.12.2019.FM/Т.65.01.
Расмий оппонентлар: Кутлиев Учкун Отобоевич, физика-математика фанлари доктори, профессор. Тажибаев Илҳом Иброхжонович, физика-математика фанлари доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: ЎзР ФА Материалшунослик институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: турли ностандарт физик-кимёвий шароитларда самарали графен шаклланишининг фундаментал механизмларини аниқлаш ҳамда бу жараённи белгиловчи асосий энергетик ҳамда кинетик омилларни очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
плазма муҳитида юқори индексли Ни сиртларида графен нуклеациясини бошқарувчи фундаментал механизм – радикалларнинг диффузияси ва диссоциацияси ўртасидаги кинетик рақобат эканлиги илк бор аниқланди;
анъанавий катализатор ҳисобланган Ни(111) сиртига нисбатан юқори индексли Ни(331) сиртининг графен синтезида сезиларли кинетик афзалликларга эга эканлиги кўрсатилди ва бунинг сабаблари (C4/C6 ҳосил бўлиши ва C2 генерацияси учун паст энергия тўсиқлари) очиб берилди;
ПАУ (перилен) нинг каталитик сиртда (Ни(111)) ўз-ўзидан шакилланиши орқали аниқ хиралликдаги (5-АГНТ ва (2,1)-чГНТ) ГНТ нинг шаклланишининг атомистик даражада аниқланди;
Ни(111) сиртининг ПАУ молекулаларининг агрегациясида фаол каталитик рол ўйнаши ва бу жараённи энергетик жиҳатдан сезиларли даражада (0,6 эВ гача) енгиллаштириши исботланди;
каптон структурасидан ЛИГ ҳосил бўлишининг тўлиқ, икки босқичли трансформация механизми атомистик даражада очиб берилди;
ЛИГ нинг ғовакли морфологияси полимер парчаланишида ажралиб чиқувчи газлар (айниқса CО ва Ҳ2) эволюцияси билан, структуравий сифати эса совутиш жараёнидаги (~3600 К) нуклеацияси билан фундаментал даражада боғлиқлиги кўрсатилди.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ушбу тадқиқотда плазма муҳитида Ни сиртида графен ва графен наноленталарини каталитик синтез қилиш усули Хитой халқ Республикаси Материалшунослик ва муҳандислик мактаби Шимоли-ғарбий Политехника Университетида профессор Хуанхуа Ли илмий гуруҳининг 2025ЙФЕО105400 рақамли лойиҳаси доирасида перовскит қуёш батареяларида транспорт қатламлари сифатида хизмат қилган наноструктураларни ишлаб чиқаришда қўлланилди. Ушбу натижалар қўлланиши натижасида перовскит қуёш батареяларининг самарадорлиги 1,5% га ошди ва барқарорлиги 200 соатгача узайтирилди.
Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Материалшунослик институтида “Водородни ишлаб чиқариш учун Катта Қуёш сандонида олинган кобалт ва никел асосидаги композит катализаторларни ўрганиш” номли (лойиҳа рақами: ФЛ-7923051822, лойиҳа раҳбари: PhD: Шерматов Ж.З). Ўзбекистон-Беларус ҳамкорлиги доирасидаги илмий лойиҳани бажаришда қисман фойдаланилди. Бунда Катта Қуёш Сандониданикел оптимал температура 1500–1800 ℃ қиймати ва яшин тезлигида қизиб кетиши ва ўз навбатида юқори дисперс таркибли (0,9 мкм) никел ва кобалт фенитларини синтез қилиш имконияти мавжудлиги қуёш сандонида берилган микроструктурали гафирий ва тантал карбидларини синтез қилишда карбидланиш жараёнлари йўналишини аниқлаш имконини берди.
