Ходжиматов Минҳажидин Мирзажановичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.    Умумий маълумотлар.  
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “ХХ аср ўзбек шеъриятида миллий ўзликнинг поетик талқини”.
10.00.02 – ўзбек адабиёти 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.2.DSc/Fil612
Илмий маслаҳатчи: Болтабоев Ҳамидулла Убайдуллаевич, филология фанлари доктори, профессор
Диссертация бажарилган муассаса: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/25.2021.Fil.01.16
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори, профессор Х.Ҳамрақулова, филология фанлари доктори, профессор У.Ҳамдамов, филололгия фанлари доктори, профессор Яшар Қосимбейли (Озарбойжон).
Етакчи ташкилот: Алишер Навоий номидаги Ўзбек тили ва адабиёти университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ХХ аср ўзбек шеъриятидаги миллий ўзлик руҳини поетик тадқиқ қилиш орқали инсон ўзлигини англашида шеъриятнинг бадиий-эстетик вазифасини ишлаб чиқиш ва адабиётда миллий ўзликни акс эттириш жараёни динамикасини кўрсатишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
жадид адабиётига издош ғоялар (миллий уйғониш, эрк, тараққиёт, ўзликни англаш ва ҳуррият) орқали ижтимоий лириканинг жамият тафаккурини ўзгартирувчи адабий-эстетик куч сифатидаги маънавий қиммати, бадиий услуби, жамият ва инсон ҳаётида муҳим саналган маданий қадриятлардан иборат ғоявий-эстетик хусусиятларини ташкил этувчи поетик асослари далилланган; 
жадид адабиёти (Абдулҳамид Чўлпон, Абдурауф Фитрат, Абдулла Авлоний)да акс этган миллий шеърият тараққиётига таъсир кўрсатган эрксеварлик руҳидаги жасорат, миллий ҳамжиҳатлик каби қадриятларнинг лирик қаҳрамон характеридаги ифодасига кўра, жамият ва миллат маданиятида янги прогрессив маъно ва тушунчалар, тимсол ва образлар, рамз ҳамда анъаналар тизимидан иборат маданий кодлар структурасидаги шакл ва мазмун мутаносиблиги бадиий экспериментал асосда аниқланган;  
шеъриятда миллий ўзлик руҳини ифода этишда бармоқ ва сарбаст вазнининг миллий шеърият анънавий ритми ва услубига бадиий янгилик, замонавий мазмун ва ғоя, бадиий шакл элементларини қўшиш орқали таркибан янгиланган жанрлар трансформациясига кўра эркин тафаккур ва танқидий позицияни ифода этувчи бадиий ҳодиса бўлган “муросасиз мотивлар”нинг асар структурасига сингдирилиши исботланган;
ХХ аср жаҳон шеъриятига хос шахс эркинлиги, ички дунёси, қарор ва изтироблари билан боғлиқ экзистенсиаллик Э.Воҳидов (Гёте, Расул Ҳамзатов, Назрул Ислом), қаҳрамонларнинг руҳий кечинмалари ва психологик ҳолатларини поетик воситалар орқали чуқур очиб беришга қаратилган бадиий психологизм Абдулла Орипов (Данте), бадиий образларга рамзий, метафорик, фалсафий, ижтимоий, психологик мазмун бағишловчи символизм Рауф Парфи (Робиндранат Тҳакур) ва анъанавий шакл, тузилма, бадиий қоидалар асосида янги композицион, ритмик, стилистик, жанрий ечимлар ифодаси  акс этган формал экспериментлар Шавкат Раҳмон (Гарсиа Лорка) асарларидаги анъанавий, рамзий, мажозий ва метафорик тимсоллар орқали очиб берилган;
шеъриятда миллат ақлий ва руҳий ривожини бадиий воситалар таъсирида тарғиб қилиш, жамиятда ижтимоий онгни юксалтиришга қаратилган маърифатчилик (Абдулла Авлоний), шахс ва жамият эркинлиги, танлов ва ички тафаккур моҳиятини рамзийлик орқали ифода этишга қаратилган умумбашарий ғоялар (Чўлпон), эркинлик тафаккури асосида миллий руҳ ва талқинга бой, умидбахш ва замонавий маъно қатламларидан иборат поетик тил (Миртемир), миллий уйғониш, миллат шаъни ва  қадри, мустақиллик руҳи билан йўғрилган янги дунёқараш асосидаги фалсафийлик (Эркин Воҳидов), ватан тақдири, миллат қисмати, эркин истиқбол учун масъул миллий қаҳрамон (Абдулла Орипов, Ҳалима Худойбедиева), миллат озодлиги учун курашни ҳаётий эътиқод даражасига кўтара олган, исён табиатли, жамият дунёқарашига кучли таъсир кўрсата олувчи, миллий ўзлик тимсолига айланган эстетик идеал (Шавкат Раҳмон) ифодасида миллий шеъриятнинг таъсирланувчи даражадан таъсирлантирувчи  мақомга кўтарилгани асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. ХХ аср ўзбек шеъриятида миллий ўзликнинг поетик талқини бўйича олиб борилган илмий тадқиқот натижалари асосида: 
жадид адабиётига издош ғоялар (миллий уйғониш, эрк, тараққиёт, ўзликни англаш ва ҳуррият) орқали ижтимоий лириканинг жамият тафаккурини ўзгартирувчи адабий-эстетик куч сифатидаги маънавий қиммати, бадиий услуби, жамият ва инсон ҳаётида муҳим саналган маданий қадриятлардан иборат ғоявий-эстетик хусусиятларини ташкил этувчи поетик асослари далилланганига оид илмий хулосалардан Қирғизистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Миллий академия Чингиз Айтматов номидаги Тил ва адабиёт институтининг 2024–2025-йиллардаги “Айтматов ва янги Ўзбекистон” фундаментал тадқиқот лойиҳасини амалга оширишда фойдаланилган (Қирғизистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Миллий академиянинг Чингиз Айтматов номидаги Тил ва адабиёт институтининг 2025-йил 21-июлдаги 68/01-7-сон маълумотномаси). Натижада миллий ўзликни англаш жараёнларида юзага келган янгича тафаккур шаклланиши, истиқлол руҳи тасвирида жаҳон адабиёти намояндаларининг таъсири билан боғлиқ маълумотлар тадқиқотнинг илмий салоҳияти ошишига хизмат қилган;
жадид адабиёти (Абдулҳамид Чўлпон, Абдурауф Фитрат, Абдулла Авлоний)да акс этган миллий шеърият тараққиётига таъсир кўрсатган эрксеварлик руҳидаги жасорат, миллий ҳамжиҳатлик каби қадриятларнинг лирик қаҳрамон характеридаги ифодасига кўра, жамият ва миллат маданиятида янги прогрессив маъно ва тушунчалар, символ ва образлар, рамз ҳамда анъаналар тизимидан иборат маданий кодлар структурасидаги шакл ва мазмун мутаносиблиги бадиий экспериментал асосда аниқланганига доир илмий хулосалардан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтида 2017–2020-йилларда амалга оширилган ФА-Ф-1-005 рақамли “Қорақалпоқ фолклоршунослиги ва адабиётшунослиги тарихини тадқиқ қилиш” мавзусидаги фундаментал тадқиқот лойиҳасини амалга оширишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтининг 2025-йил 9-июлдаги 393/2-сон маълумотномаси). Натижада амалга оширилаётган тадқиқотларда миллий ўзлик ғоясини акс эттирган адабий-бадиий асарларнинг миллий ўзлик консепсияси асосида тил, тарихий ўтмиш бирлиги, умумий маънавий илдизлар, этник стереотиплар, рамзлар жиҳатидан таҳлилини таъминлашга эришилган; 
шеъриятда миллий ўзлик руҳини ифода этишда бармоқ ва сарбаст вазнининг миллий шеърият анънавий ритми ва услубига бадиий янгилик, замонавий мазмун ва ғоя, бадиий шакл элементларини қўшиш орқали таркибан янгиланган жанрлар трансформациясига кўра, эркин тафаккур ва танқидий позицияни ифода этувчи бадиий ҳодиса бўлган “муросасиз мотивлар”нинг асар структурасига сингдирилиши исботлангани ҳақидаги хулосалардан Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг йиллик режасидаги “Адабиёт яшаса – миллат яшайди”, “Адабий дўстлик – абадий дўстлик”, “Туркистон жадид адабиёти ва истиқлол тафаккури”, “Миллий шеърият – миллий ўзлик – миллий тараққиёт” мавзусида ўтказилган халқаро ва маҳаллий тадбирларнинг дастурини тузиш, жаҳон шеърияти намуналарининг таржималарини чоп этиш ҳамда адабий-эстетик таҳлил жараёнларида фойдаланилган (Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг 2025-йил 11-июлдаги 01-03/292-сон далолатномаси). Натижада миллий ўзлик туйғусининг халқлар тақдири ва тараққиётидаги ўрни, унинг бадиий адабиётда акс этиши бўйича ўтказилаётган халқаро адабий анжуманлар, адабий тадбирлар самарадорлигини ошириш, адабий ҳамкорликни кучайтиришга эришилган;
ХХ аср жаҳон шеъриятига хос шахс эркинлиги, ички дунёси, қарор ва изтироблари билан боғлиқ экзистенсиаллик Э.Воҳидов (Гёте, Расул Ҳамзатов, Назрул Ислом), қаҳрамонларнинг руҳий кечинмалари ва психологик ҳолатларини  поетик воситалар орқали чуқур очиб беришга қаратилган бадиий психологизм Абдулла Орипов (Данте), бадиий образларга рамзий, метафорик, фалсафий, ижтимоий, психологик мазмун бағишловчи символизм  Рауф Парфи (Робиндранат Тҳакур) ва анъанавий шакл, тузилма, бадиий қоидалар асосида янги композицион, ритмик, стилистик, жанрий ечимлар ифодаси  акс этган формал экспериментлар Шавкат Раҳмон (Гарсиа Лорка) асарларидаги анъанавий, рамзий, мажозий ва метафорик тимсоллар орқали очиб берилгани хусусидаги назарий мулоҳазалардан Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2024 – 2025-йилларда амалга оширилган “Бобур энциклопедияси”нинг ўзбек, инглиз ва рус тилларидаги нашрларини тайёрлаш” мавзусидаги амалий лойиҳасида ҳамда “Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг “Ўзбекистон” радиоканали, “Маданият ва маърифат” телеканали ва Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси ўртасида “Уйғониш маърифати”, “Адабий жараён”, “ХХ аср ўзбек шеърияти”, “Миллий ўзлик ва бадиий ижод” каби янги лойиҳаларни амалга ошириш бўйича адабий ҳамкорликни мустаҳкамлашга қаратилган қўшма қарорни тайёрлашда фойдаланилган (Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2025-йил 30-октябрдаги 02-14-65-сон маълумотномаси, Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 22-июндаги 05-09-956-сон маълумотномаси). Натижада мазкур радио ва телеканаллар мазмун-моҳияти консептуал янгиланди, жамият аъзоларининг миллий ўзлик ва истиқлол тафаккури борасидаги дунёқараши кенгайди, халқимиз онгида миллий истиқлол ғояларини акс этган асарларнинг талқинларини амалга ошириш лозимлиги хусусида телевидение ходимлари ва томошабинлар янги маълумотларга эга бўлдилар;
шеъриятда миллат ақлий ва руҳий ривожини бадиий воситалар таъсирида тарғиб қилиш, жамиятда ижтимоий онгни юксалтиришга қаратилган маърифатчилик (Абдулла Авлоний), шахсий ва ижтимоий эркинлик, танлов ва ички тафаккур моҳиятини символик ғоялар билан ифодалашга қаратилган рамзийлик (Чўлпон), эркинлик тафаккури асосида миллий руҳ ва талқинга бой, умидбахш ва замонавий маъно қатламларидан иборат поетик тил (Миртемир), миллий уйғониш, миллат шаъни ва  қадри, мустақиллик руҳи билан йўғрилган янги дунёқараш асосидаги фалсафийлик (Эркин Воҳидов), ватан тақдири, миллат қисмати, эркин истиқбол учун масъул миллий қаҳрамон (Абдулла Орипов, Ҳалима Худойбедиева), миллат озодлиги учун курашни ҳаётий эътиқод даражасига кўтара олган, исён табиатли, жамият дунёқарашига кучли таъсир кўрсата олувчи, миллий ўзлик тимсолига айланган эстетик идеал (Шавкат Раҳмон) ифодасида миллий шеъриятнинг таъсирланувчи даражадан таъсирлантирувчи  мақомга кўтарилгани асосланганига оид хулосалардан 2022–2025-йиллар давомида Қозоғистон ўзбеклари этномаданият бирлашмалари “Дўстлик” ҳамжамияти томонидан “Миллий Уйғониш ва Туркистон жадидлар ҳаракати” мавзусидаги илмий конференцияни ташкил этиш ҳамда Қозоғистон Республикасида таълим ўзбек тилида олиб бориладиган умумтаълим мактаблари учун мўлжалланган “Ўзбек адабиёти” дарслигидаги “ХХ аср ўзбек адабиёти намояндалари” билан боғлиқ мавзуларни такомиллаштиришда фойдаланилган  (Қозоғистон ўзбек этномаданият бирлашмалари “Дўстлик” ҳамжамиятининг 2025-йил 10-июндаги 175-сон маълумотномаси). Натижада бу йўналишдаги ўқитиш ва илмий-амалий тадбирлар самарадорлигини оширишга эришилган ҳамда кўрсатилган мавзудаги дарсликнинг илмий-назарий савияси ортган.