Мавлонов Ўткир Хамидовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумот. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Ўзбекистон Республикасида балоғатга етишнинг кечикишини скрининг текшируви ва ўсмирларда бепуштликни башорат килиш» 14.00.03 – Эндокринология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзусининг рўйхатга олиш рақами: B202l.3.PhD/Tib 2070.
Илмий раҳбар: Урманова Юлдуз Махкамовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент педиатрия тиббиёт институти.
ИК фаолият юритаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти,  DSc.04/30.11.2024.Tib.95.02.
Расмий оппонентлар: Нажмутдинова Дилором Камаритдиновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Холиқова Адлия Омануллаевна, тиббиёт фанлари доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
Диссертация мавзуси: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: GNHR1 rs6185 ген полиморфизмининг ўсмирларда балоғатга етишиш бузилишларининг патогенезида ролини ўрганиш ва хавф омилларини ҳар томонлама баҳолаш билан ўсиш ва жинсий ривожланишнинг кечикишини скрининг қилишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:      
иккала жинсга мансуб ўсмирларда  жинсий аъзоларнинг туғма нуқсонлари, нейроэндокрин омиллар ЛГ, ФСГ, ЭТ, СТГ маълумотларининг клиник, демографик, гормонал ва генетик қиёсий таҳлиллари асосида гипогонадотроп гипогонадизм ва иккала жинсдаги ўсмирларнинг пубертат кечикишига боғлиқ балоғатга етишиши ва ўсишининг кечикиши орасида ўзаро мультипараметрик ўзига хос боғликликлар аниқланган;
 пренатал, перинатал, постнатал ва нейроэндокрин хавф омиллари, бўй ва тана вазни кўрсаткичлари, гипогонадотроп гипогонадизмни иккала жинсдаги ўсмирларда пубертат кечикишига боғлиқ балоғатга етишиши ва ўсишининг кечикишига таъсири исботланган;
GNRH1 генининг генетик вариантлари (rs1812594 ва rs6185) ва идопатик гипогонадотропик гипогонадизм ривожланиши ўртасидаги патогенетик боғлиқликнинг ўсмирларда(иккала жинс) балоғатга етишиши ва ўсишининг кечикишига таъсири исботланган;
ўсмирларда(иккала жинс) балоғатга етишиши ва ўсишининг кечикишини эрта аниқлаш  прогностик алгоритми ишлаб чиқилган ва унинг башоратлаш мезонлари бўйича пубертат кечикиши мавжуд ўсмирларда бепуштлик даражасини пасайтириш бўйича даволаш ва профилактик чора-тадбирларининг клиник амалиётга жорий қилинишининг самарадорлиги исботланган. 
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Илк бор ўсмирларда GNHR1 rs6185 ген полиморфизмининг патогенезда ролини ўрганган ҳолда хавф омилларини ҳар томонлама баҳолаш билан балоғатга етишиш бузилишларининг ўсиш ва жинсий ривожланишнинг кечикишига таъсирини скрининг қилиш тадқиқоти натижасида:
 биринчи илмий янгилик: иккала жинсга мансуб ўсмирларда  жинсий аъзоларнинг туғма нуқсонлари, нейроэндокрин омиллар ЛГ, ФСГ, ЭТ, СТГ маълумотларининг клиник, демографик, гормонал ва генетик қиёсий таҳлиллари асосида гипогонадотроп гипогонадизм ва иккала жинсдаги ўсмирларнинг пубертат кечикишига боғлиқ балоғатга етишиши ва ўсишининг кечикиши орасида ўзаро мультипараметрик ўзига хос боғликликлар аниқланганлиги  Тошкент давлат педиатрия институти, 03/199-сон, 2024 йил 6 мартда ишлаб чиқилган “Ўсмирларда ўсиш ва балоғатга етишнинг кечикишининг олдини олиш” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур таклиф Бухоро вилоят эндокринология диспансерининг (19.02.2024 йилдаги 42-сон буйруғи) ва Навоий вилоят эндокринология диспансерининг (19.02.2024 йилдаги 38-сон буйруғи) амалий фаолиятига жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: Ўсишнинг кечикиши ва балоғатга етишнинг ўзгартирилиши мумкин бўлган хавф омилларини (қариндошлар ва эрта никоҳлар, йод танқислиги, гипотироидизм, оқсил-витамин етишмовчилиги, стресс ва бошқалар) ўз вақтида олдини олиш ўсмирларда ўсишнинг кечикиши ва балоғатга етиш хавфини камайтиради ва шу билан кейинги салбий асоратларни ривожланиш хавфини камайтиради. Иқтисодий самарадорлиги: Ўзгартирилиши мумкин бўлган хавф омилларининг ўз вақтида олдини олиш ва бартараф этиш харажатларни тежашга ёрдам беради. Ўсишнинг кечикиши ва балоғатга етишишни даволаш нархи генетик жиҳатдан ишлаб чиқилган ўсиш гормони, инсон хорионик гонадотропини, жинсий гормонлар ва касалликни даволаш учун зарур бўлган бошқа дори-дармонларнинг нархи билан белгиланади, бу сезиларли йиллик харажатларни англатади. Биргина ўсиш гормонининг ўртача нархи ҳар бир ўсмир учун ойига 5-6 миллион сўмни ташкил этади ва улар уни 1-2 йил давомида узлуксиз қабул қилишлари натижасида  йилига ўртача 70 миллион сўм сарфланади, тежамкорлик 70 миллион сўмгача етди. Хулоса: ўсишнинг кечикиши ва балоғатга етишишнинг ўзгартирилиши мумкин бўлган хавф омилларини ўз вақтида олдини олиш, ўз навбатида, касалликнинг дастлабки босқичида янада жиддий асоратлар ривожланишининг олдини олишга ёрдам беради ва ҳар бир беморни текширишда 70 миллион сўмгача маблағ тежайди;
иккинчи илмий янгилик: пренатал, перинатал, постнатал ва нейроэндокрин хавф омиллари, бўй ва тана вазни кўрсаткичлари, ва гипогонадотроп гипогонадизмни иккала жинсдаги ўсмирларда пубертат кечикишига боғлиқ балоғатга етишиши ва ўсишининг кечикишига таъсири исботланганлиги  Тошкент давлат педиатрия институти, 03/199-сон, 2024 йил 6 мартда ишлаб чиқилган “Ўсмирларда ўсиш ва балоғатга етишнинг кечикишининг олдини олиш” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур таклиф Бухоро вилоят эндокринология диспансерининг (19.02.2024 йилдаги 42-сон буйруғи) ва Навоий вилоят эндокринология диспансерининг (19.02.2024 йилдаги 38-сон буйруғи) амалий фаолиятига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: Келажакда ўсмирлик даврида туғилишни башорат қилиш шкаласи ёрдамида ўсишнинг кечикиши ва балоғатга етишишнинг ишончли диагностикаси репродуктив касалликларнинг олдини олишга ва ҳаёт сифатини яхшилашга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: ўсиши ва жинсий ривожланиши кечиккан беморни 10 кун давомида касалхонада стационар даволаниши нархи 4 миллион сўмдан 8 миллион сўмгача, ўртача 7 миллион сўмни ташкил этади, бир йил давомида ўсиши ва жинсий ривожланиши кечикиб қолган бир беморни консерватив амбулатор даволаш 6 миллион сўмга тушади, бу эса 13 миллион сўмгача тежамкорликни билдиради. Хулоса: ишлаб чиқилган туғилишнинг бузилишини башорат қилиш шкаласидан ўз вақтида фойдаланиш ўсишнинг кечикиши ва балоғатга етишнинг кечикиши хавфини камайтиришга ёрдам беради, бу эса ўз навбатида касалликнинг кейинги салбий асоратлари ривожланишининг олдини олишга ёрдам беради;  
учинчи илмий янгилик: аниқланган GNRH1 генининг генетик вариантлари (rs1812594 ва rs6185) ва идопатик гипогонадотропик гипогонадизм ривожланиши ўртасидаги патогенетик боғлиқликнинг ўсмирларда(иккала жинс) балоғатга етишиши ва ўсишининг кечикишига таъсири исботланганлиги Тошкент давлат педиатрия институти, 03/199-сон, 2024 йил 6 мартда ишлаб чиқилган “Ўсмирларда ўсиш ва балоғатга етишнинг кечикишининг олдини олиш” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур таклиф Бухоро вилоят эндокринология диспансерининг (19.02.2024 йилдаги 42-сон буйруғи) ва Навоий вилоят эндокринология диспансерининг (19.02.2024 йилдаги 38-сон буйруғи) амалий фаолиятига жорий этилган.       Ижтимоий самарадорлиги: Олинган илмий натижаларнинг амалиётга татбиқ этилиши даволаш-профилактика муассасаларида профилактика ёрдами сифатини оширувчи янги усулни жорий этиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: Ўсмирларда (иккала жинс) балоғатга етишиши ва ўсишининг кечикишини эрта аниқлаш, ўз вақтида ташхис қўйиш ва даволаш амбулатория шароитида ҳар бир беморга 13 миллион сўмдан 70 миллион сўмгача тежаш имконини берган. Хулоса: Келажакда туғилиш билан боғлиқ муаммоларни башорат қилиш учун шкалалар билан тўлдирилган диагностика ва даволаш алгоритмларини жорий қилиш ҳар бир беморнинг эҳтиёжларига мослаштирилган индивидуал даволаш режаларини ишлаб чиқишга ёрдам беради.
тўртинчи илмий янгилик: ўсмирларда(иккала жинс) балоғатга етишиши ва ўсишининг кечикишини эрта аниқлаш  прогностик алгоритми ишлаб чиқилган ва унинг башоратлаш мезонлари бўйича пубертат кечикиши мавжуд ўсмирларда бепуштлик даражасини пасайтириш бўйича даволаш ва профилактик чора-тадбирларининг клиник амалиётга жорий қилинишининг самарадорлиги исботланганлиги  “Ўсмирларда ўсиш ва балоғатга етишнинг кечикишининг олдини олиш” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур таклиф Бухоро вилоят эндокринология диспансерининг (19.02.2024 йилдаги 42-сон буйруғи) ва Навоий вилоят эндокринология диспансерининг (19.02.2024 йилдаги 38-сон буйруғи) амалий фаолиятига жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: Хавф омиллари ва текширув натижаларини ҳисобга олган ҳолда ўсишнинг кечикиши ва балоғатга етишнинг кечикиши бўйича скрининг ўтказиш ҳар бир алоҳида ҳолатда ўсмирларда пубертат кечикишнинг ривожланишининг ҳақиқий сабабларини аниқлашга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: ўсиш ва жинсий ривожланишдаги кечикишларни бартараф этиш бўйича аҳоли ўртасида профилактика ишларини олиб бориш туғма нуқсонлар ҳолларини камайтиради ва туғма гипотироидизм, Клайнфелтер синдроми, Тёрнер синдроми ва бошқа касалликларни даволаш ва парваришлаш учун давлат маблағларини тежаш имконини беради. Хулоса: Хавф гуруҳидаги ўсмирларда (иккала жинс) балоғатга етишиши ва ўсишининг кечикишини эрта аниқлаш  прогностик алгоритми қўллаш ва унинг башоратлаш мезонлари бўйича пубертат кечикиши мавжуд ўсмирларда бепуштлик даражасини пасайтириш бўйича даволаш ва профилактик чора-тадбирларининг клиник амалиётга жорий қилиниши ўсиш ва балоғатга етиши кечикиб қолган ўсмирларни рўйхатга олиш, скрининг ва мониторингини олиб бориш, бепуштлик ва унга боғлиқ социал ва клиник асоратларни олдини олиш орқали аҳоли ҳаёт сифатини оширишга ва аҳоли саломатлиги кўрсаткичларини оширишга таъсир қилади.