Ахмедова Шахло Маликовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Турли даражадаги бош мия жароҳатларида тимусда келиб чиқадиган морфологик ўзгаришларнинг қиёсий тавсифи”, 14.00.02 – Морфология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2022.1.PhD/Tib2363.
Илмий раҳбар: Тешаев Шухрат Жумаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.04/29.02.2024.Tib.93.01.
Расмий оппонентлар: Зокирова Наргиза Баходировна, тиббиёт фанлари доктори; Курбонов Саид Сафарович, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Тожикистон Республикаси).
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: оқ зотсиз каламушлар тимусининг турли даражадаги бош мия жароҳатларидан кейинги морфологик ва морфометрик ўзгаришларини ўрганишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
бош мия жароҳатларининг турли даражалари, яъни ўрта оғир жароҳатда тимус вазнининг 7,3% га, оғир жароҳатда эса 8,4% га камайганлиги ҳамда тимус сатҳининг яссилашганлиги ва ингичкалашганлиги каби структуравий морфологик ўзгаришлари аниқланган;
илк бор бош мия жароҳатларининг турли даражаларида, жумладан ўрта оғир жароҳатларда тимус пўстлоқ қисмида қон томирларнинг кенгайиши, интерстициал шиш, яллиғланиш ҳужайралари (нейтрофил, лимфоцит, макрофаг) тўпланиши ва стромада бириктирувчи тўқима кўпайиши, оғир жароҳатларда эса фиброз ўзгаришлар, коллаген толаларнинг кўпайиши ва геморрагик ўчоқлар каби гистологик ўзгаришлар аниқланган;
илк бор турли даражадаги бош мия жароҳатларида тимусда иммуногистокимёвий CД68 маркёрининг экспрессияланиши жароҳатнинг оғирлик даражасига қараб ошиб бориши исботланган;
илк бор нейропротекторлардан Л-Лйсине Аесcинат ва Цитиколиннинг тимусга синэргик таъсири фақат нейронни эмас, балки иммун тизими органларини ҳам ҳимоя қилиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Турли даражадаги бош мия жароҳатини олган каламушлар тимусининг морфологик ва морфометрик кўрсаткичларини асослаш бўйича олинган илмий хулосалар асосида:
биринчи илмий янгилик: бош мия жароҳатларининг турли даражалари, яъни ўрта оғир жароҳатда тимус вазнининг 7,3% га, оғир жароҳатда эса 8,4% га камайганлиги ҳамда тимус сатҳининг яссилашганлиги ва ингичкалашганлиги каби структуравий морфологик ўзгаришлари аниқланганлиги “Тимусдаги морфологик ўзгаришларни меъёрда ва бош мия жароҳатларидан кейин аниқлаш усуллари” номли услубий тавсияномада қайд этилган бўлиб, Ўбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги тадқиқотларни мувофиқлаштириш бошқармаси томонидан 2022-йил 09 августда (8№/844) тасдиқланган. Мазкур ўзгаришларнинг аниқланганлиги Наманган вилоят патологик анатомия бюроси буйруғи (2.11.2024 йил, №61) ва Бухоро вилоят патологик анатомия бюроси буйруғи (22.11.2024 йил, №54) буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: мия шикастланишидан олдин ва кейин тимуснинг барча таркибий элементларида содир бўлган морфометрик ўзгаришлар даражасини аниқлаш, ўз навбатида, эрта ташхис қўйиш сифатини янада ошириш, прогнозлашнинг бошқа усулларини ишлаб чиқиш ва самарали далилларга асосланган даволаш тактикасини оширишга асос бўлган. Иқтисодий самарадорлиги: морфологик баҳолашнинг аниқлиги туфайли ортиқча биопсия ва қиммат ташхис усулларига эҳтиёж камайди. Хулоса: оптималлаштириш бўйича таклиф қилинган услубий тавсиялар гистолог томонидан ўтказиладиган текшириш вақтини тежаш ва такрорий текширувлар нархини, ҳамда даволаш усулларига кетадиган харажатларни 105000 сўмга иқтисод қилиш имконини беради.
иккинчи илмий янгилик: илк бор бош мия жароҳатларининг турли даражаларида, жумладан ўрта оғир жароҳатларда тимус пўстлоқ қисмида қон томирларнинг кенгайиши, интерстициал шиш, яллиғланиш ҳужайралари (нейтрофил, лимфоцит, макрофаг) тўпланиши ва стромада бириктирувчи тўқима кўпайиши, оғир жароҳатларда эса фиброз ўзгаришлар, коллаген толаларнинг кўпайиши ва геморрагик ўчоқлар каби гистологик ўзгаришлар аниқланганлиги “Тимусдаги морфологик ўзгаришларни меъёрда ва бош мия жароҳатларидан кейин аниқлаш усуллари” номли услубий тавсияномада қайд этилган бўлиб, Ўбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги тадқиқотларни мувофиқлаштириш бошқармаси томонидан 2022-йил 09 августда (8№/844) тасдиқланган. Мазкур ўзгаришларнинг аниқланганлиги Наманган вилоят патологик анатомия бюроси буйруғи (2.11.2024 йил, №61) ва Бухоро вилоят патологик анатомия бюроси буйруғи (22.11.2024 йил, №54) буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: турли даражадаги бош мия жароҳатларидан кейин тимус таркибий қисмларининг гистологик ўзгаришларини эрта аниқлаш усулларини ишлаб чиқиш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: тимус таркибий қисмларидаги айниқса қон-томирларидаги ўзгаришларини эрта аниқлаш ва тўғри реаблитация тактикасини олиб бориш имконини берган. Хулоса: тимус таркибий қисмларидаги ўзгаришларни аниқлаш, асоратларни эрта ташхислаш харажатларни сезиларли даражада қисқартиради ҳамда ҳар бир бемор учун ўртача 100000 сўмгача иқтисодий тежамкорликни таъминлайди.
учинчи илмий янгилик: илк бор турли даражадаги бош мия жароҳатларида тимусда иммуногистокимёвий CД68 маркёрининг экспрессияланиши жароҳатнинг оғирлик даражасига қараб ошиб бориши исботланганлиги “Тимусдаги морфологик ўзгаришларни меъёрда ва бош мия жароҳатларидан кейин аниқлаш усуллари” номли услубий тавсияномада қайд этилган бўлиб, Ўбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги тадқиқотларни мувофиқлаштириш бошқармаси томонидан 2022-йил 09 августда (8№/844) тасдиқланган. Мазкур ўзгаришларнинг аниқланганлиги Наманган вилоят патологик анатомия бюроси буйруғи (2.11.2024 йил, №61) ва Бухоро вилоят патологик анатомия бюроси буйруғи (22.11.2024 йил, №54) буйруқлари билан амалиётга жорий этилган Ижтимоий самарадорлиги: иммуногистокимёвий тахлил асосида бош мия жарохатидан сўнг тимус тўқимасида CД68 маркёрлари шикастланиш жараёнида яллиғланиш ўчоғининг ҳолати ва макрофаг ҳужайраларнинг ҳолатини баҳолаш имконини яратди, клиник амалиётда биомаркерлардан фойдаланиш беморларни индивидуал назорат қилиш имконини берди, шифокорлар учун прогноз бериш ва даволаш тактикасида янги кўрсатмалар пайдо бўлди. Иқтисодий самарадорлиги: ушбу замонавий тахлил натижаларида биомаркерлар асосида тўғри ташхис қўйиш орқали асоратлар билан боғлиқ ортиқча харажатлар камайди, самарасиз даволаш усуллари камайтирилди, биомаркерларни жорий қилиш орқали тезкор ва иқтисодий тежамкор ташхис усули қўлланилди ва узоқ муддатли реабилитация харажатлари қисқарди. Хулоса: бош мия жарохатидан сўнг тимус таркибий қисмларида келиб чикадиган ўзгаришларни эрта ташхислаш натижасида юзага келиши мумкин бўлган асоратларни олдини олиш ва тўғри реабилитация тактикасини танлаш натижасида харажатлар бюджет маблағлари 12.5% иқтисод қилинган.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор нейропротекторлардан Л-Лйсине Аесcинат ва Цитиколиннинг тимусга синэргик таъсири фақат нейронни эмас, балки иммун тизими органларини ҳам ҳимоя қилиши аниқланганлиги “Тимусдаги морфологик ўзгаришларни меъёрда ва бош мия жароҳатларидан кейин аниқлаш усуллари” номли услубий тавсияномада қайд этилган бўлиб, Ўбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги тадқиқотларни мувофиқлаштириш бошқармаси томонидан 2022-йил 09 августда (8№/844) тасдиқланган. Мазкур ўзгаришларнинг аниқланганлиги Наманган вилоят патологик анатомия бюроси буйруғи (2.11.2024 йил, №61) ва Бухоро вилоят патологик анатомия бюроси буйруғи (22.11.2024 йил, №54) буйруқлари билан амалиётга жорий этилган Ижтимоий самарадорлиги: бош мия жарохатидан сўнг тимусда юзага келадиган структур ўзгаришларни даволашда нейропротекторлар қўлланилганда тимус фаолияти тикланиши беморларнинг ҳаётий сифатини оширди, асоратлар хавфи камайиб, беморнинг тузалиш даври қисқариши таъминланади ва эрта даволаниш имконини яратди. Иқтисодий самарадорлиги: нейропротекторларнинг айниқса Л-Лйсине аесcинат ва Цитиколиннингг биргаликдаги (синэргик) хусусияти даволаниш самарали бўлганлигини, соғлиқни сақлаш харажатлари камайтириш имконин яратиб берди ҳамда клиник амалиётда ушбу дори воситаларидан фойдаланиш ҳар бир бемор учун ўртача 200000 сўмгача иқтисодий тежамкорликка эришиш имконини беради. Хулоса: бош мия жароҳатларидан кейин тимусда кузатиладиган морфологик ва морфометрик ўзгаришларни чуқур таҳлил қилиш, уларнинг динамикасини баҳолаш ҳамда Л-Лйсине аесcинат ва Цитиколин каби нейропротекторларни қўлланилганда тимус оргонометрик кўрсаткичларининг меъёрга яқинлашишини исботлаш орқали тимус фаолияти тикланишига, асоратлар хавфини камайтиришга ва реабилитация самарадорлигини оширишга эришилган.
Тимусдаги морфологик ўзгаришларни меёрда ва бош мия жароҳатларидан кейин аниқлаш усуллари соғлиқни сақлаш амалиёти, жумладан, олинган илмий-амалий маълумотлар Наманган вилоят патологик анатомия бюроси буйруғи (2.11.2024 йил, №61) ва Бухоро вилоят патологик анатомия бюроси (22.11.2024 йил, №54) буйруқ билан амалиётга татбиқ этилган. (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги тадқиқотларни мувофиқлаштириш бошқармасининг 2022-йил 19-августдаги 8№/427-сонли хулосаси) клиник амалиётга тадбик этилган. Амалиётга тадбиқ бўйича Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник кенгашнинг 2025 йил 15 августдаги қарори асосида 23/35-сонли ягона хулоса олинган. Бу ерини олиб ташлайми?
