Шодиев Акбар Ашуровичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Электр энергияни сотиш харажатлари ва йўқотишлари ҳисоби методологиясини такомиллаштириш” 08.00.08 – “Бухгалтерия ҳисоби, иқтисодий таҳлил ва аудит”
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.2.DSc/Iqt942
Илмий маслаҳатчи: Рахимова Гўзалбегим Мурадовна, иқтисодиёт фанлари доктори, доцент
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент ирригация ва қишлоқ хўжалигини механизациялаш муҳандислари институти Миллий тадқиқот университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд иқтисодиёт ва сервис институти, DSc.03/25.12.2024.I.18.01
Расмий оппонентлар: Уразов Комил Бахрамович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор; Исманов Иброхим Набиевич, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор; Ибрагимов Абдугаффар Каримович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат иқтисодиёт университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади
“Ҳудудий электр тармоқлари” АЖ да электр энергияни сотиш харажатлари ва йўқотишлари ҳисобини такомиллаштиришга қаратилган илмий-услубий таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
электр энергия йўқотишларини бухгалтерия ҳисобида акс эттириш учун 5911-“Электр энергиясининг технологик йўқотишлари”, 5912-“Электр энергиясининг табиий йўқотишлари”, 5913-“Электр энергиясининг техник йўқотишлари” ишчи счетларини киритиш таклиф этилган;
электр энергияни ишлаб чиқариш, сотиш ҳамда истеъмол қилишдек узлюксиз жараённинг айрим ўзига хос хусусиятлари(масалан, сақлаб туриш имконининг йўқлиги, ишлаб чиқариш-сотиш-истеъмол бир вақтда рўй бериши ва ҳоказолар)дан келиб чиққан ҳолда электр энергияни сотиш харажатлари ва йўқотишларини ҳисобга олиш методологияси такомиллаштирилган;
электр энергиясини харакати билан боғлиқ муомалаларни бухгалтерия ҳисобида акс эттириш мақсадида, корхона ҳисоб сиёсатига 2991-“Электр энергияси” ишчи счётини киритиш таклиф этилган;
молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари талаблари асосида электр таъминоти корхоналарининг ҳисобот давридаги сотиш харажатлари ва йўқотишлари ҳажмига мувофиқ, молиявий рағбатлантириш ва жазолаш устунларини ўзида мужассам этган, ҳисобварақ фактуранинг намунавий шакли ишлаб чиқилган;
электр энергияни сотиш харажатлари ва йўқотишларини тан олиш ва бухгалтерия ҳисобида акс эттиришнинг айрим хусусиятларидан келиб чиқиб, молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартига трансформация қилиш бўйича илмий тавсиялар ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Электр энергияни сотиш харажатлари ва йўқотишлари ҳисоби методологиясини такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
электр энергияси йўқотишларини бухгалтерия ҳисобида акс эттириш учун 5911-“Электр энергиясининг технологик йўқотишлари”, 5912-“Электр энергиясининг табиий йўқотишлари”, 5913-“Электр энергиясининг техник йўқотишлари” ишчи счетларини киритиш таклифи “Ҳудудий электр тармоқлари” акциядорлик жамиятининг «2024-йил учун ҳисоб сиёсати»ни ишлаб чиқишда фойдаланилган (“Ҳудудий электр тармоқлари” акциядорлик жамиятининг 2025-йил 04-мартдаги 01-05-44/377-сонли маълумотномаси), натижада электр йўқотишларини бухгалтерия ҳисобининг алоҳида обʻекти сифатида акс эттириш, электр йўқотишларини меъёрларига асосан таркибий қисмларининг миқдорлари алоҳида ажратилиб, зарур ҳолларда бухгалтерия ҳисоби тизимида мустақил кўрсаткичлар сифатида хаққоний ифодалаш йўлга қўйилган. Шунингдек, мавжуд бухгалтерия тизими электр энергиясининг товар балансида акс эттирилган маълумотларни бузиб кўрсатилишини олдини олишга, бошқариш учун тўлиқ ва етарли, шаффоф ахборот таъминотини шакллантиришга, йўқотишларнинг ҳақиқий ҳажми, келиб чиқиш сабаблари, айбдорлари ва хаққоний қийматини аниқлаш орқали, бартараф этиш ва минималлаштириш имконияти яратилган;
электр энергияни ишлаб чиқариш, сотиш ҳамда истеъмол қилишдек узлюксиз жараённинг айрим ўзига хос хусусиятлари(масалан, сақлаб туриш имконининг йўқлиги, ишлаб чиқариш-сотиш-истеъмол бир вақтда рўй бериши ва ҳоказо)дан келиб чиққан ҳолда электр энергиясининг йўқотишларини ҳисобга олиш методологиясини такомиллаштириш таклифи “Ҳудудий электр тармоқлари” акциядорлик жамиятининг «2024-йил учун ҳисоб сиёсати»ни ишлаб чиқишда фойдаланилган(“Ҳудудий электр тармоқлари” акциядорлик жамиятининг 2025-йил 04-мартдаги 01-05-44/377-сонли маълумотномаси), натижада сотиш харажатларини аниқлаш, йўқотиш турлари ва миқдорларини баҳолаш ҳамда хаққоний қийматда акс эттириш, шунингдек, бухгалтерия ҳисобварақларида акс эттириш бўйича бухгалтерлик проводкалари ишлаб чиқилишига эришилган;
электр энергия харакати билан боғлиқ муомалаларни бухгалтерия ҳисобида акс эттириш мақсадида корхона ҳисоб сиёсатига 2991-“Электр энергияси” ишчи счётини киритиш таклифи “Ҳудудий электр тармоқлари” акциядорлик жамиятининг «2024-йил учун ҳисоб сиёсати»ни ишлаб чиқишда фойдаланилган(“Ҳудудий электр тармоқлари” акциядорлик жамиятининг 2025-йил 04-мартдаги 01-05-44/377-сонли маълумотномаси), натижада бухгалтерия ҳисобида янада аниқ, шаффоф ва тизимли тарзда обʻектни қиймат жиҳатдан ажратиш имконияти яратилиб, корхонанинг бошқарув тизими учун ўта зарур бўлган бухгалтерия ҳисоби маълумотларини шакллантириш, электр энергияси харакатини кетма-кетликда бир бутун тарзда тизимли равишда ҳисобга олишга эришилган;
молиявий ҳисоботнинг халқаро стандарти талаблари асосида электр таъминоти корхоналарининг ҳисобот давридаги йўқотишлари ҳажмига мувофиқ молиявий рағбатлантириш ва жазолаш устунларини ўзида мужассам этган, ҳисобварақ-фактуранинг намунавий шакли ишлаб чиқиш таклифи “Ҳудудий электр тармоқлари” акциядорлик жамиятининг «2024-йил учун ҳисоб сиёсати»ни ишлаб чиқишда фойдаланилган(“Ҳудудий электр тармоқлари” акциядорлик жамиятининг 2025-йил 04-мартдаги 01-05-44/377-сонли маълумотномаси), натижада электр энергиясини сотувчи корхоналарда ҳар қандай йўқотишлар ҳажмини камайтиришга бўлган мотивация шакллантирилишига ҳамда электр йўқотишлари ҳажмини 1.3 фоизга камайишига эришилган;
электр энергияни сотиш харажатлари ва йўқотишларини тан олиш ва бухгалтерия ҳисобида акс эттиришнинг айрим хусусиятларидан келиб чиқиб, молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартига трансформация қилиш таклифи “Ҳудудий электр тармоқлари” акциядорлик жамиятининг «2024-йил учун ҳисоб сиёсати»ни ишлаб чиқишда фойдаланилган(“Ҳудудий электр тармоқлари” акциядорлик жамиятининг 2025-йил 04-мартдаги 01-05-44/377-сонли маълумотномаси), натижада акциядорлар ва инвесторлар учун муҳим бўлган содда, тушунарли, аниқ ҳамда хаққоний қиймат кўрсаткичларини ўзида жамлаган маълумотлар шакллантирилишига, сотиш харажатлари ва йўқотишларнинг якуний молиявий натижаларга салбий таъсирини баҳолаш, таҳлил қилиш ва ҳисобда акс эттириш имконияти яратилган.
