Турдиев Ботиржон Азамат ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ингичка толали ғўзани қўшқаторлаб экишда кўчат қалинлигига озиқа мутаносиблигининг тупроқ унумдорлиги ва пахта ҳосилдорлигига таъсири”, 06.01.01 – Умумий деҳқончилик. Пахтачилик (Қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.3.PhD/Qx1461
Илмий раҳбар: Болтаев Сайдулла Махсудович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат аграр университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Термиз давлат муҳандислик ва агротехнологиялар университети, PhD.03/28.08.2024.Qx.181.01.
Расмий оппонентлар: Бўриев Абдивахоб Абдираззақович, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент; Кенжаев Юнус Чинташович, қишлоқ хоъжалиги фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат ветеринария медицинаси, чорвачилик ва биотехнологиялар университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Суғориладиган тақир-ўтлоқи тупроқлар шароитида турли кўчат қалинликларида қўшқаторлаб экилган ингичка толали ғўзадан юқори ва сифатли пахта ҳосили етиштиришда озиқлантириш мутаносиблигини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор Сурхондарё вилоятининг тақир-ўтлоқи тупроқлари шароитида қўшқатор усулида экилган ингичка толали “Термиз-202” ғўза навидан юқори ва сифатли ҳосил етиштиришда кўчатлар сонини 160 ва 180 минг туп/га қолдирилиб парваришлаш мақбул эканлиги аниқланган;
қўшқатор усулида экилган ингичка толали “Термиз-202” ғўза навининг мақбул (160 ва 180 минг туп/га) кўчат қалинликларига мос бўлган минерал озиқлантиришнинг қуйидаги (Н250П175К125), (Н275П190К135) меъёрлари ишлаб чиқилган;
ингичка толали ғўза парваришида кўчатлар сонини 160 ва 180 минг туп/га қолдирилиб 1,5 т/га органик ўғит-гўнг фонида минерал ўғитларни (Н250П175К125), (Н275П190К135) кг/га меъёрларида қўллашнинг тупроқ агрокимёвий хоссаларига ижобий таъсири аниқланиб, мавсум охирида аммонийли азот миқдори мос равишда 20,8 ва 21,3 мг/кг ни, нитратли азот миқдори 22,2 ва 24,2 мг/кг ни, ҳаракатчан фосфор 28,7 ва 29,4 мг/кг ни ҳамда алмашувчан калий миқдори эса 294 мг/кг ни ташкил этганлиги исботланган;
минерал ўғитлар фонида 1,5 т/га органик ўғит – гўнг қўллашнинг тупроқ озиқ режими, сув-физик ва агрофизик хоссаларига ижобий таъсир этиши натижасида ингичка толали ғўзанинг “Термиз-202” навини мақбул озиқлантиришнинг меъёрлари илмий-назарий томондан асосланган ва ишлаб чиқаришга тавсиялар берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Турли кўчат қалинликларида минерал ва органик ўғитларни суғориладиган тақир-ўтлоқи тупроқлар шароитида ғўзада қўллашнинг мақбул меъёр ва муддатларини аниқлаш бўйича олиб борилган тадқиқот натижалари асосида:
Суғориладиган тақир ўтлоқи тупроқлар шароитида турли кўчат қалинликларида минерал ўғитлар фонида органик ўғит гўнгни қўшимча озиқа сифатида ингичка толали ғўзада қўллаш юзасидан “Ингичка толали ғўзани турли кўчат қалинликларида парваришлаш агротехнологиялари” номли тавсиянома ишлаб чиқилган ва тасдиқланган (Термиз давлат муҳандислик ва агротехнологиялар университетининг 2025-йил 9-апрелдаги 05/05/1553-сон маълумотномаси). Ушбу тавсиянома, Сурхондарё вилоятида ингичка толали пахта етиштирувчи агрокластерлар ва фермер хўжаликларида қўлланма сифатида хизмат қилмоқда.
Суғориладиган тақир–ўтлоқи тупроқлар шароитида ингичка толали “Термиз-202” ғўза навининг турли кўчат қалинликларида минерал ва органик ўғитларни мақбул қўллаш технологияси Сурхондарё вилоятида жами 64,4 гектар майдонда жумладан, Шеробод тумани “Шеробод Пахта Дон МЧЖ” фермер хўжалигида 10,7 га, “Замин Навбаҳор” фермер хўжалигида 10,8 га майдонда жорий этилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 27-август 05/04-04/473-сонли маълумотномаси). Натижада, тақир-ўтлоқи тупроқлари шароитида қўшқаторлаб экилган ингичка толали ғўзанинг “Термиз-202” навини парваришлашда гектарига 160 минг туп кўчат қолдириб, Н250П175К125 кг/га ҳамда минерал ўғитлар билан бирга 1500 кг/га гўнг қўлланилган вариантда ҳосил 36,4-37,0 с/га ни ташкил этиб, соф фойда 17,2-17,0 млн сўм/га ни ва рентабеллик 67,2-68,3 % га тенг бўлди. Кўчат қалинлиги 20 минг тупга оширилиб, гектарига Н275П190К135 кг/га ва минерал ўғитлар билан бирга 1500 кг/га гўнг билан озиқлантирилганда юқоридаги вариантга нисбатан ҳосил 3,2-3,1 с/га, соф фойда 2,5-2,8 млн сўм/га ва рентабеллик 6,9-6,8% га юқори бўлган;
Термиз тумани “Шароф Мохинур” фермер хўжалигида 11,4 га, “Бек Нурофшон дала” фермер хўжалигида 8,8 га майдонга жорий этилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 27-август 05/04-04/473-сонли маълумотномаси). Натижада, гектарига 160 минг туп кўчат қолдириб, Н250П175К125 кг/га ҳамда минерал ўғитлар билан бирга 1500 кг/га гўнг қўлланилганда ҳосилдорлик 38,2 с/га ни ташкил этиб, рентабеллик 70,5% га тенг бўлди. Гектарига 180 минг туп кўчат қолдириб Н275П190К135 кг/га ҳамда минерал ўғитлар билан бирга 1500 кг/га гўнг қўлланилганда юқоридаги вариантга нисбатан ҳосилдорлик 1,5 с/га, рентабеллик эса 3,8% га юқори бўлган;
Ангор тумани “Хидир бобо Қорасув” фермер хўжалигида 10,4 га, “Бегзод Сардор Қорасув” фермер хўжалигида 12,3 га майдонга жорий этилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 27-август 05/04-04/473-сонли маълумотномаси). Натижада, гектарига 160 минг туп кўчат қолдириб, Н250П175К125 кг/га ҳамда минерал ўғитлар билан бирга 1500 кг/га гўнг қўлланилганда ҳосилдорлик 36,9-37,9 с/га ни ва рентабеллик 68,1-69,9 % ни ташкил этган бўлса, 180 минг туп кўчат қолдириб гектарига Н275П190К135 кг ҳамда минерал ўғитлар билан бирга 1500 кг гўнг қўлланилганда умумий ҳосил 39,5-40,5 с/га ни ташкил этиб, рентабеллик 74,0-75,8% га тенг бўлган.