Абидова Зиёда Аскаровнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Шахсда толерантлик феноменининг психологик хусусиятлари” 19.00.01 – “Психология тарихи ва назарияси. Умумий психология. Шахс психологияси” (психология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.DSc/P180
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, PhD.03/30.12.2021.P.01.07.
Расмий оппонентлар: К.Б.Кадиров, психология фанлари доктори, профессор; О.У.Авлаев, психология фанлари доктори, профессор; К.А.Фарфиева, психология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат Шарқшунослик университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади шахсда толерантлик феноменининг психологик хусусиятларини аниқлаш ва уни ривожлантириш моделини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
шахсда толерантлик намоён бўлишининг психологик хусусиятларига кўра тушунчавий, моҳиятан, процессуал ва функсионал-амалий жиҳатлари нуқтаи назардан толерантлик феноменини тизимлаштириш асосида толерантликнинг ички ва ташқи мезонлари фарқланиши аниқланган;
шахсдаги толерантликни психодиагностик баҳолаш учун ижтимоий контекстда толерантликнинг эмоционал, когнитив ва хулқий компонентларини табақалашган тарзда намоён бўлишига асосланиб “Ўз толерантлик даражасини аниқлаш”га қаратилган муаллифлик методикаси ишлаб чиқилган;
шахс толерантлигининг жинсий, ёшга боғлиқ хусусиятлари ҳамда маʼлумот даражаси, оилавий ва географик жойлашувнинг шахс толерантлигининг эмоционал, когнитив, хулқий компонентларга кўра боғланиши аниқланган;
шахсининг тузулмавий-функсионал, вазиятли-коммуникатив ва экзистенсиал хусусиятлари унинг толерантлик даражаси билан боғлиқлигига кўра, толерантликнинг когнитив компонентининг юқорироқ даражада, бошқа икки ёки уч компонентларининг бир хил даражада намоён бўлишига асосланиб толерантлик шахс ҳаётининг психоижтимоий сифатини сақлашга ва жамиятда муваффақиятли ижтимоийлашувига имкон берувчи хусусият эканлиги аниқланган;
толерантликка мотивлаштирувчи мотивация-конструктив ёндашувли очиқ дидактик дедуктив технология ҳамда толерантликни шакллантирувчи хулқий (фаолиятли) йўналтирилган ёпиқ дидактик ёндашувли индуктив технология ажратилган ҳолда шахсда толерантликни ривожлантириш модели ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Шахсда толерантлик феноменининг психологик хусусиятларини тадқиқ қилиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
толерантлик феноменининг тушунчавий, моҳиятан, процессуал ва функсионал-амалий жиҳатларини таъкидлаш нуқтаи назардан ишлаб чиқилган таснифи психологларни қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш курси ўқув режасининг “Шахс психологияси” модулида қўлланилган (Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2024 йил 7 декабрдаги ПМ-277-сон маълумотномаси). Натижада толерантлик феноменини тизимли равишда ўрганиш имкони кенгайтирилиб, амалиётчи психологларни самарали тайёрлаш ва уларнинг малакасини оширишга ёрдам берган;
ишлаб чиқилган “Ўз толерантлик даражасини аниқлаш” муаллифлик методикаси ва шахс толерантлик даражасини ўрганишга ёрдам берадиган психодиагностик дастури “Шахс психологияси” ва “Психодиагностика” модулларда киритилган (Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2024 йил 7 декабрдаги ПМ-277-сон маълумотномаси). Натижада шахсда толерантлик даражасини ва унинг таркибий қисмларини самарали ташхислашга эришилган, ҳамда низоларнинг сабабларини ва уларни олдини олиш усулларини аниқлаш имкони кенгайтирилган;
толерантликнинг ҳиссий, когнитив ва хулқ-атвор таркибий қисмларининг табақалашган тарзда намоён бўлиши, шахс толерантлигининг жинсий ва ёш хасусиятлари, шунингдек, маълумот даражаси, оилавий ва географик жойлашув ўртасидаги муносабатлари каби эмперик асосланган натижалари “Шахс психологияси” модулида киритилган (Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2024 йил 7 декабрдаги ПМ-277-сон маълумотномаси). Уларни амалиётда қўлланилиши натижасида толерантлик хусусиятларини аниқлаш, амалиётчи психологларда толерантлик даражасини ва касбий маҳоратни ошириш имкони яратилиб, шу билан қулай психологик иқлим ва самарали жамоавий фаолият учун зарурий шароитга эришилган;
шахсининг таркибий-функсионал, вазиятли-коммуникатив ва экзистенсиал хусусиятларини унинг толерантлик даражаси билан ўзаро боғлиқлиги, ҳамда когнитив компонентнинг устиворлиги, шунингдек, толерантликнинг икки ёки учта таркибий қисмларининг бир хил намоён бўлиши шахснинг психосоциал ҳаёт сифатини сақлаб қолиш ва жамиятда янада муваффақиятли ижтимоийлашувига имконият яратиши каби эмпирик асосланган янгилик “Шахс психологияси” модулига киритилган (Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2024 йил 7 декабрдаги ПМ-277-сон маълумотномаси). Натижада жамиятдаги адоват, камситиш ва зидликка қарши курашиш стратегиясини ишлаб чиқиш имкони кенгайтирилган;
шахсда толерантликни ривожлантирувчи очиқ дидактик дедуктив технологияли мотивацион-конструктив ёндашуви ва шахсда толерантликни шакллантирувчи ёпиқ дидактик индуктив технологияли хулқ-атворга (фаолиятга)-йўналтирилган ёндашуви ажратиб кўрсатилган “Толерантликни ривожлантириш модели” “Шахс психологияси” ва “Психологик тренинг” модулларига киритилган (Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2024 йил 7 декабрдаги ПМ-277-сон маълумотномаси). Натижада амалиётчи психологларда толерантлик даражасини оширишга, мураккаб касбий муаммоларни конструктив ҳал қилиш кўникмаларини шакиллантиришга ёрдам берган, шунингдек, ўзгаларни тушуниш ва ҳурмат қилишни тарғиб қилувчи таърғибот ва таълим дастурларини ривожлантиришга шароит яратилган.
