Ҳайитов Исмоил Аҳатқул ўғлининг 
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Лу3Ал5О12:Пр монокристалларида ўстириш ва радиациявий нуқсонлари нобарқарорлигининг рекомбинация кинетикасига таъсири”, 01.04.07 – Конденсирланган ҳолат физикаси (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № Б2024.2. PhD/ФМ1116
Илмий раҳбар: Ибрагимова Элвира Меметовна физика-математика фанлари доктори, профессор
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Ядро физикасиинститути 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ядро физикаси институти, DSc.02/30.12.2019.FM/Т.33.01.
Расмий оппонентлар:
 Раджапов Сали Аширович, физика-математика фанлари доктори, катта илмий ходим
 Бойбобоева Соҳиба Турамирзаевна,  физика-математика фанлари бўйиҳа фалсафа доктори (PhD), катта илмий ходим
Етакчи ташкилот: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети/
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқот ишининг мақсади гранат структурали Лу3Ал5О12:Пр алюмин-лютецийли синтиллятор монокристаллида Пр ионларининг рекомбинациявий люминессенсия жараёнига ўстириш ва радиация билан ҳосил қилинган нобарқарор ва барқарор нуқсонли рангланиш марказларининг таъсирини тадқиқ қилишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
номинал тоза ЛуАГ ва активлаштирилган ЛуАГ:Пр монокристалларида хусусий зарядланган анион вакансиялари Ф+ ва назорат қилинмайдиган Cр3+ киришма марказлари аниқланган, уларнинг келиб чиқиши кристалларни ўстириш технологияси ва аралашманинг киришма таркиби билан боғлиқ. Гамма-нурланишдан кейин оптик спектрларда уларнинг янада аниқроқ намоён бўлиши олдиндан бўлган кислород вакансияларининг зарядланиши Ф+ ва Cр3+→Cр4+ киришма ионларининг валент ҳолатининг ўзгариши билан боғлиқ эканлиги кўрсатилган;
ЛуАГ:Пр 310 К ҳароратда 103 Гр дозада гамма-нурлантиришидан сўнг ва хона ҳароратида ушлаб туриш вақтининг 24 соатгача ортиши билан 340 К ҳароратдаги термолюминессенсия пикининг ва хусусий Ф+ ва киришма Cр4+ ранг марказлари ўртасида корреляцион беқарорлик, заряд ташувчиларнинг кичик сатҳлардан озод бўлиш механизмлари (310 К ҳароратда термик фаоллашув), уларнинг миграцияси ва рекомбинациявий люминессенсияси билан боғлиқлиги аниқланган. Бу тузоқларни тез ссинтилляциялардан кейин узоқ вақтли қолдиқ люминессенсияни пайдо бўлишига сабабчи бўлиши кўрсатилган;
гамма-квантлар таъсир қилиш вақтининг 1.4∙103 Гр дозагача ошиши билан активатор люминессенсиясининг чиқиш интенсивлигининг ~9% га камайиши ЛуАГ:Пр кристалл панжарасидаги хусусий (Ф ва Ф+) ва киришма (Cр4+) нуқсон марказлари билан боғлиқлиги ва уларнинг заряд ташувчиларни қамраб олишда активатор Пр4+ марказларига рақобат бўлиш механизми кўрсатилган;
тез нейтронлар билан >1015 cм-2 флюенсгача нурлантирилгандан сўнг активатор Пр3+ - марказнинг гамма- люминессенсия (ГЛ) полосалар интенсивлигининг пасайиши ушбу ВО(Cдоп)/Ф2+-марказларнинг ютилиш полосасида термик ёки фото рангсизланиши - бир томондан, нейтронлар флюенсининг ошиши билан миқдори ортиб борадиган (300÷400) нм спектрал соҳада рангланиш (электрон Ф+ ва тешикли Ои−) марказлари томонидан активатор люминессенсиясининг реабсорбсияси; - бошқа томондан, нейтрон билан ҳосил қилинган ВО(Cдоп)/Ф2+ -марказдан электронларнинг ковакли Пр4+ марказларига ўтиши люминессенсия чиқариб Пр3+ ионига ўтиши механизмлари билан изоҳланган;
ссинтилляцион характеристикалар (ЛуАГ:Пр да 20 нс тез флуорессенсия) учун масъул бўлган марказларнинг рекомбинация жуфтлари фақат реакторнинг радиациясида ҳосил бўлган нуқсонларнинг электрон тузилишини қайта шакиллантириши орқали 440 К ҳароратдаги термолюминессенсия пикининг секин фосфорессенсияси учун маъсул бўлган бошқа термолюминессент рекомбинация жуфтларига айланиши кўрсатилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Радиация таъсирида ҳосил бўладиган ранг марказлари ва уларнинг рекомбинация жараёнида активатор нурланиши чиқишига таъсирини ўрганиш асосида қуйидагилар аниқланган: 
номинал тоза ЛуАГ ва махсус активлаштирилган ЛуАГ:Пр монокристалларида ички зарядланган анион бўшлиқлари Ф⁺ ва назорат қилинмаган киритма аралашма Cр³⁺ марказларининг келиб чиқиши; 
ЛуАГ:Пр кристаллари 310 К ҳароратда 103 Гр гамма-нурланиши билан нурлантирилгандан сўнг 340 К даги термоёрқинлик пики билан ички Ф⁺ ва аралашма Cр⁴⁺ ранг марказлари ўртасидаги корреляцион боғлиқлик; 
ЛуАГ кристалларини гамма-квантлар билан нурлантириш давомийлиги оширилганда доза 1,4∙10³ Гр га етганда активатор нурланиши интенсивлигининг тахминан 9% га камайиш сабаби; тез нейтронлар билан нурлантиришдан сўнг ва ундан кейинги термик рангсизланиш ёки фотоёритиш жараёнида активатор Пр³⁺ марказининг гамма-луминессенсия (ГЛ) чизиқлари интенсивлигининг пасайиш механизмлари; 
ЛуАГ:Пр кристалларидаги 20 нс давомли тез синтилляцион флюоресансияни секин фосфорессенсияга масъул бўлган термолюминесцент рекомбинацион жуфтларга айлантириш усули Бухоро давлат тиббиёт институти “Биотиббиёт муҳандислиги, биофизика ва информатика” кафедраси томонидан бакалавриатнинг “Биотиббиёт муҳандислиги” ва “Тиббий биология” йўналишлари бўйича ўқув жараёнида (“Тиббий электроника” дарслиги, С.Х. Умаров – Бухоро: Дурдона, 2024) (Бухоро давлат тиббиёт институти хати №04/1055, 04.02.2025) ҳамда хорижий тадқиқотчилар томонидан (Пҳйсиcс оф тҳе Солид Стате, Вол.61, №5, пп.735–741, 2019; Ваcуум, Вол.197, 110819, 2022; Жапан Жоурнал оф Апплиед Пҳйсиcс, Вол.62, 010613, 2023) фойдаланилган. Натижалардан фойдаланиш талабаларнинг детекторлар ёруғлик чиқишининг камайиш сабаблари, ўсиш жараёнидаги нуқсонлар туфайли визуализация ёмонлашуви, шунингдек синтилляцион детекторларни тиббий буюмларни тўлиқ стерилизация қилиш учун мўлжалланган термолюминесцент гамма-дозиметрларга айлантириш тамойиллари бўйича тасаввурларини кенгайтиришга имкон берган. Бундан ташқари, у ЛуАГ:Пр кристалларида оптик тўлқин ўтказувчи тузилмалар шаклланишини тушунтириб беради, бу эса уларнинг ихчам ва юқори самарали лазерлар, кучайтиргичлар ҳамда термоядровий плазмадаги ядро нурланиши детекторлари яратишдаги қўлланилиш имкониятларини очиб беради.

Yangiliklarga obuna bo‘lish