Нисанова Симбат Нуркеновнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Экологик жиҳатдан ноқулай ҳудуднинг салбий таъсири остида болаларнинг ўсиши ва ривожланишини тартибга солишни ўрганиш (Жанубий Оролбўйи ҳудуди мисолида)», 03.00.08 – Одам ва ҳайвонлар физиологияси (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.1.PhD/B1119.
Илмий раҳбар: Матчанов Азат Таубалдиевич, биология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қорақалпоқ давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қорақалпоқ давлат университети,  PhD.03/29.12.2023.В.20.10.
Расмий оппонентлар: Рузиев Юнус Самандарович, биология фанлари фалсафа доктори (PhD), доцент; Позилов Маъмуржон Комилжонович, биология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Урганч давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик. 
II. Тадқиқотнинг мақсади: Оролбўйи минтақасида яшовчи препубертал ёшдаги ўсмирларнинг ўсиш-ривожланиш хусусиятлари ва организм функсионал имкониятлари ўртасидаги боғлиқликни тавсифлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
антропо-сомотометрик кўрсаткичлари таҳлили асосида, Оролбўйи ҳудудида (Мўйноқ ва Нукус шаҳри) яшовчи ўсмирларда препубертал физиологик ёш даврида (11-13 ёш) ўсиш-ривожланиш даражаси экологик иқлим шароитларига боғлиқлиги илмий асосланган;
биринчи марта Оролбўйи ҳудудида ўсмирларда (11-13 ёш) ички органлар (жигар, ошқозон ости бези, талоқ, қалқонсимон без) ҳажми ва конституция (соматотип) ўртасида “эндоморф”>“мезоморф”>“эктоморф” тавсифида боғлиқлик  асосида динамик ўсиш мавжудлиги аниқланган;
биринчи марта Оролбўйи ҳудудида ўсмирларда препубертал физиологик ёш даврида (11-13 ёш) қоннинг кислород ҳажми ва эритроцитлар консентрацияси ўртасидаги корреляцион боғлиқлик аниқланган;
ўсмирларда қон плазмасидаги инсулинга ўхшаш ўсиш омили-1 (ИГФ-1) консентрациясининг физиологик ёш ва гендер ракурсда яққол фарқланиш мавжуд эмаслиги, ЭДнинг анти-ИГФ-1 таъсири йўқлиги аниқланган;
Оролбўйи ҳудудида (Мўйноқ ва Нукус шаҳарлари) ўсмирларида жисмоний чидамлилик ва тана массаси индекси (МКИ) кўрсаткичларининг экологик омилларга боғлиқлиги аниқланган. Ушбу ҳолат минтақадаги ноқулай экологик омиллар, хусусан қишлоқ хўжалигида қўлланиладиган хлорорганик пестицидларнинг салбий таъсири натижасида гематопоез тизимининг бузилиши билан боғлиқ бўлиши мумкинлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Қорақалпоғистон Республикаси Оролбўйи ҳудудида турли экологик иқлим шароитларида (Мўйноқ ва Нукус шаҳри) яшовчи препубертал ёшдаги (11-13 ёш) ўсмирларнинг ўсиш-ривожланиши хусусиятлари ва организм функсионал имкониятлари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Оролбўйи ҳудудида ўсмирларда (11-13 ёш) ички органлар (жигар, ошқозон ости бези, талоқ, қалқонсимон без) ҳажми ва конституция (соматотип) ўртасида “эндоморф”>“мезоморф”>“эктоморф” тавсифида боғлиқлик  асосида динамик ўсиш мавжудлиги, шунингдек ўсмирларда жисмоний чидамлилиги ва МКИ қийматлари экологик шароитга боғлиқлиги юзасидан олинган илмий натижалар ва ишлаб чиқилган тавсиялар Қорақалпоғистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигига ҳудудда ўсмирлар саломатлигини сақлаш чора-тадбирларини амалга оширишда фойдаланилган (Қорақалпоғистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025 йил 7 январдаги 112-сон маълумотномаси). Натижада, Қорақалпоғистон Республикаси туманларида яшовчи ўсмирларнинг саломатлигини сақлашда ички органлар ҳажми ва конституция, жисмоний чидамлилик ва МКИ қийматларини инобатга олган ҳолда, тегишли дастурларни ишлаб чиқиш имконини берган;
Оролбўйи ҳудудида (Мўйноқ ва Нукус шаҳри) ўсмирларда жисмоний чидамлилиги ва МКИ қийматлари экологик шароитга боғлиқлиги аниқланган, бу ҳолат минтақадаги ноқулай экологик омилларнинг (жумладан, қишлоқ хўжалигида юқори даражада салбий таъсирга эга хлорорганик пестицидлардан фойдаланиш ва бошқ.) гематопоезга салбий таъсири билан боғлиқ бўлиши мумкинлиги тўғрисидаги илмий хулосалар ва тавсиялар Қорақалпоғистон Республикаси атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлигида аҳоли саломатлигини сақлашга тегишли дастурларни ишлаб чиқишда фойдаланилган (Қорақалпоғистон Республикаси экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлигининг 2025 йил 8 январдаги 01/18-2-72-сон маълумотномаси). Натижада, препубертал ёшдаги ўсмирларда жисмоний чидамлилиги ва МКИ қийматлари экологик шароитга боғлиқлигини инобатга олган ҳолда, тегишли дастурларни ишлаб чиқиш имконини берган.