Шарипова Айшагул Ибраимовнанинг
фан доктори (DSc) диссертация ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Синтетик ва табиий полимерлар асосида структура ҳосил қилувчи ва сувни сақловчи реагентларнинг синтези ва коллоид кимёвий хоссалари», 02.00.11 – Коллоид ва мембрана кимёси (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.3.DSc/К239. 
Илмий маслаҳатчи: Кулдашева Шахноза Абдулазизовна, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қорақалпоқ давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Наманган давлат техника университети, DSc.03/29.08.2023.К/Т.66.02.
Расмий оппонентлар: Очилов Ғолибжон Мамаюнусович, кимё фанлари доктори, профессор; Бахронов Ҳаёт Нурович, кимё фанлари доктори, профессор; Исмаилов Равшан Исроилович, кимё фанлари доктори, профессор. 
Етакчи ташкилот: Урганч давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: синтетик ва табиий полимерлар асосида структура ҳосил қилувчи ва сув сақловчи реагентларни синтез қилиш ва уларнинг коллоид-кимёвий хоссаларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
акриламид ва малеин кислота сополимерларини синтез қилишнинг мақбул шароитларига 1:8 мол нисбатда АИБА инисиаторини қоʻллаш ва 50 °C ҳароратда кучсиз ишқорий муҳитда (pH≈7,1) 6 соат давомида полимерлаш орқали эришилганлиги аниқланган, бу эса 99,89% гача унум ва юқори ионланиш даражасига ҳамда амид ва карбоксил гуруҳлари миқдорига эга боʻлган структуранинг шаклланиши исботланган;
малеин кислотасини дастлаб калий гидроксид билан нейтраллаш ва кейинчалик кучсиз ишқорий муҳитда синтез қилиш полимерланиш даражасининг ортишини таъминлаши ва қўшимча гидролитик реакцияларнинг олдини олиши, полимерланишни кучли ишқорий муҳитда (pH 10,6-10,8) олиб бориш эса амид гуруҳларининг қисман гидролизига олиб келиши, унумнинг 97,12% гача камайиши ва сополимер таркибидаги карбоксил гуруҳларининг миқдорини ошириши аниқланган;
дастлабки сополимерларнинг гидролиз шароитларини мақбуллаштириш (АА:КОҲ=1:0,6 нисбатда, 98°C ҳароратда ва 1,5-2 соат давомида) амид гуруҳларининг карбоксил гуруҳларига самарали айланишини таъминлаши асосланган, бу МК:АА = 1:8 мол нисбатдаги намуналар учун азот миқдорининг 9,4% гача камайиши ва кислота сонининг 139 мг КОҲ/г гача ошиши билан тасдиқланади, бу орқали тупроқ тизимларида сополимерларнинг структура ҳосил қилиш ва сув сақлаш қобилиятлари исботланган;
ААМК ва ААИК сополимерларини 0,025-0,05 г/л консентрасияда қоʻллаш сувга чидамли агрегатлар миқдорини Г2ААМК8-Н учун 94,95% гача ва Г2ААИК6-К-П учун 85,2% гача оширишга олиб келиши, бу зарядларнинг юқори зичлиги ва полимер занжирларининг заррачалараро «коʻприклар» ҳосил қилиш қобилияти билан богʻлиқлиги асосланган;
сополимерларнинг тупроққа киритилиши натижасида мезоўлчамли ғоваклар устунлик қилувчи компакт, агрегатланган структура шаклланиши ҳисобига структуравийлик коеффициенти (СК) 3,21 гача, сувга чидамлилик коеффициенти (СЧК) эса 2,60 гача ошгани аниқланган; бу кўрсаткичлар назорат намуналарига нисбатан (СК = 0,43, СЧК = 0,92) анча юқори эканлиги аниқланган;
тупроққа сополимерларнинг 1 % ли эритмалари билан 100 мл/дм² сарф меъёрида ишлов берилганда, унинг зичлиги 1,02–1,29 г/см³ гача камайиши, умумий ғоваклиги 60,26 % гача, ғовакларнинг умумий ҳажми эса 0,19 см³/г гача ортиши ҳамда тупроқнинг сувни сақлаб туриш қобилиятини ва ювилишга чидамлилиги аниқланган;
нейтралланган шаклдаги сополимерларни (Г2ААМК8-Н-П, Г3ААМК8-К-П) қўллаш зарядларнинг экранланиши ва полимер тўрининг гидрофиллигининг ортиши ҳисобига намликнинг янада текис тақсимланишини ва сув билан тўйинишнинг юқорироқ кинетикасини таъминлаши асослаб берилган. Бунда ютилган сув ҳажми нейтралланмаган аналоглар учун 2,75 см³ га нисбатан 3,10 см³ гача етиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Акриламиднинг тўйинмаган кислоталар билан сополимерларини синтез қилиш жараёнларини ўрганиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
акриламид полимерларининг синтези ҳамда структура ҳосил қилиш хусусиятларини тадқиқ этиш бўйича олинган маълумотлар ва хулосалар олий ўқув юртларининг "Енгил саноат буюмлари конструксияси ва технологияси" (ишлаб чиқариш турлари бўйича) таълим йўналиши талабалари учун мўлжалланган "Полимерлар физикаси ва кимёси" номли дарслик мазмунида ўз аксини топган (218006-сон гувоҳнома). Натижада, олий таълим муассасалари талабаларининг сувда эрувчан полимерларни синтез қилиш ва қўллаш бўйича билимларини кенгайтириш ва чуқурлаштириш имконини берган;
акриламид ва малеин кислотаси асосида сувда эрувчан тупроқ структура ҳосил қилувчиларни синтез қилиш усули Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг “2026-2027-йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалар рўйхати”га киритилган (Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 5 майдаги  02/017-1452-сон маълумотномаси). Натижада, уларни тупроқ тизимига қўллаш (200 кг/га гача) сувга чидамли агрегатлар сонини 12 тадан 74-85% гача ошириш имконини беради;
акриламид ва итакон кислотаси сополимерларининг нейтралланган шаклларини структура ҳосил қилувчи ва намликни сақловчи қўшимча сифатида қўллаш усули Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг “2026-2027-йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалар рўйхати” га киритилган (Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 5 майдаги  02/017-1452-сон маълумотномаси). Натижада, структура ҳосил қилгичлар билан ишлов берилган грунт намуналарининг сувга чидамлилик коеффициентини 0,92 дан 2,25 гача ошириш имконини беради.