Убайдуллаев Нормуҳаммад Хасановичнинг филологоя фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбек биографик асарларида ижодкор сиймоси ва шахсияти талқини”, 10.00.02 – Ўзбек адабиёти. 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.1.DSc/Fil375
Илмий раҳбар: Мирзаев Ибодулла Камолович филология фанлари доктори, профессор. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат педагогика институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети, DSc.03/05.05.2023.Fil.02.11
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори,  профессор Носиров Азмиддин Нормаматович, филология фанлари доктори, профессор Яқубов Исломжон Ахмеджанович, филология фанлари доктори, профессор Раҳимов Зокиржон Азимович. 
Етакчи ташкилот: Жиззах давлат педагогика университети. 
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқот мақсади ўзбек биографик асарларида ижодкор сиймоси ва шахсияти бадиий талқинининг шаклланиш жараёнини тарихий, поетик, композицион ва услубий жиҳатдан очиб бериш ҳамда замонавий биографик насрнинг ривожланишидаги эстетик тамойилларни белгилашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ўзбек биографик асарларининг тарихий илдизлари халқ оғзаки ижоди ва ўзбек адабиёти тарихи босқичларида шаклланган ҳамда унинг тезкор тарихий ўзгариши, ранг-баранг кўринишларга эга бўлиши жанр тараққиётининг ўтмиш билан боғлиқ реал ҳаётда яшаб ўтган ва яшаётган ижодкорларнинг характер ва психологик жиҳатлари улар яратган образларга кўчиши очиб берилган;
ўзбек биографик адабиётида образлиликни вужудга келтирувчи истиора, эпитет, ўхшатиш каби бадиий воситалар, бадиий ҳақиқат ва ҳаётий ҳақиқат уйғунлиги ҳамда ички монологлар, онг оқими, ҳиссий кечинмаларни микродетал орқали кўрсатишнинг янги тасвир тамойилларининг юзага келиши аниқланган;
Ҳабибулло Қодирийнинг “Отам ҳақида” ва Зарифа Саидносированинг “Ойбегим менинг” хотира асарлари мисолида давр муаммоларининг очиб берилиши ҳамда цензура ва тақиқлар, эркин яшаш учун курашнинг бадиий талқини, инсон ва давр ўртасидаги зиддиятлар, руҳий драматизм каби поетик ғоялар ва образ яратишнинг ҳақиқатга содиқлик, характер изчиллиги, конфликтнинг мантиқийлиги, ҳаракат ва нутқнинг шахсга мослиги далилланган;
Кибриё Қаҳҳорованинг “Чорак аср ҳамнафас” асарларида услубий шаклланиш жараёни жаҳон ва рус мемуар-қисса мактаби таъсирлари билан боғлиқ эканлиги, протатипнинг оддий мавзудан мураккаб мавзуга кўтарилиши, бадиий модификация жараёнлари ҳамда ўзбек биографик насрига киритган факт ва бадиий талқиннинг илмий интеграцияси, психобиографик таҳлилнинг кучайиб бориши исботланган;
хотираномаларда эпистоляр жанр элементларининг фаол қўлланиши ва улар орқали қаҳрамон шахсияти, руҳий ҳолати, характери янада чуқурроқ очилиши ўзбек биографик асарларида  “интим-автобиографик услуб” ва “биографик метод”нинг мураккаб вақт структурасида қўлланилиши  очиб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқотда қўлга киритилган натижалари орқали ижодкор қиёфасини яратишда биографик асар имкониятлари ва макон ва замонда акс этиш тамойилларини аниқлашда, поетик сужет ва композиция, услуб ва шакл жиҳатларини тадқиқ қилиш асосида:
ўзбек биографик асарларининг тарихий илдизлари халқ оғзаки ижоди ва ўзбек адабиёти тарихи босқичларида шаклланган ҳамда унинг тезкор тарихий ўзгариши, ранг-баранг кўринишларга эга бўлиши жанр тараққиётининг ўтмиш билан боғлиқ реал ҳаётда яшаб ўтган ва яшаётган ижодкорларнинг характер ва психологик жиҳатлари улар яратган образларга кўчиши очиб берилганлигига оид масалалардан Ўзбекистон Республикаси мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги Ўзбекистон педагогика фанлари илмий-тадқиқот институти Қорақалпоғистон филиалида бажарилган ФЗ-2016-0908116532 рақамли “Қорақалпоқ тилининг янги алфавити ва имло қоидаларига  мувофиқ она тили ва адабиётини ривожлантириш методикаси” мавзусидаги фундаментал лойиҳасида фойдаланилган (Т.Н.Қори-Ниёзий номидаги Ўзбекистон педагогика фанлари илмий-тадқиқот институти Қорақалпоғистон филиалининг 2024-йил 11-декабрдаги 427-сон маълумотномаси). Натижада фундаментал тадқиқот лойиҳасининг адабиёт жанрларининг назарий масалаларини тадқиқ этишга бағишланган қисмини бойитилишига хизмат қилган;
ўзбек биографик адабиётида образлиликни вужудга келтирувчи истиора, эпитет, ўхшатиш каби бадиий воситалар, бадиий ҳақиқат ва ҳаётий ҳақиқат уйғунлиги ҳамда ички монологлар, онг оқими, ҳиссий кечинмаларни микродетал орқали кўрсатишнинг янги тасвир тамойилларининг юзага келиши аниқланганлигига оид илмий хулосалардан  Самарқанд давлат чет тиллар институтида Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2022-йил 12-декабрдаги 2/24-4/7-690-сонли хатига асосан 2022-2024-йилларда амалга оширилган ва Тошкент шаҳридаги АҚШ элчихонаси ҳамда Халқаро таълим бўйича Америка Кенгаши билан ҳамкорликда АҚШ давлат департаменти томонидан молиялаштириладиган ъъЭнглиш Аccесс Миcросчоларшип Програм” лойиҳаси доирасида фойдаланилган. (Самарқанд давлат чет тиллар институтида Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2022-йил 12-декабрдаги 2/24-4/7-690-сон маълумотномаси). Натижада биографик асарларда ижодкор шахси қиёфасини ҳаётий фактлар асосида тасвирлаш орқали тингловчилар билимининг кенгайишига эришилган;
Ҳабибулло Қодирийнинг “Отам ҳақида” ва Зарифа Саидносированинг “Ойбегим менинг” хотира асарлари мисолида давр муаммоларининг очиб берилиши ҳамда цензура ва тақиқлар, эркин яшаш учун курашнинг бадиий талқини, инсон ва давр ўртасидаги зиддиятлар, руҳий драматизм каби поетик ғоялар ва образ яратишнинг ҳақиқатга содиқлик, характер изчиллиги, конфликтнинг мантиқийлиги, ҳаракат ва нутқнинг шахсга мослиги далилланганлигига доир илмий-назарий хулосалардан Ўзбекистон халқаро ислом академиясида 2021-2023-йилларда бажарилган И-ОТ-2022-65-шифри “Динлар тарихи, таълимоти, манбалари ва анъаналарини тадқиқ этиш асосида “Дунё динлари” электрон дастури ва мобил иловасини яратиш” номли амалий лойиҳа доирасида фойдаланилган. (Ўзбекистон халқаро ислом академиясининг 2024-йил 11-декабрдаги 5-814-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳанинг назарий қисми  илмий хулосалар, далиллар билан бойитилишига замин яратган;
Кибриё Қаҳҳорованинг “Чорак аср ҳамнафас” асарларида услубий шаклланиш жараёни жаҳон ва рус мемуар-қисса мактаби таъсирлари билан боғлиқ эканлиги, протатипнинг оддий мавзудан мураккаб мавзуга кўтарилиши, бадиий модификация жараёнлари ҳамда ўзбек биографик насрига киритган факт ва бадиий талқиннинг илмий интеграцияси, психобиографик таҳлилнинг кучайиб бориши исботланганлиги ҳақидаги хулосалардан Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучлари академиясида 2021-2022-йилларда бажарилган “Ўзбек ҳарбий санъати тарихи” номли фундаментал лойиҳа доирасида фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучлари академиясининг 2024-йил 23-декабрдаги 10/2608-сон маълумотномаси). Натижада биографик тасвирнинг тарихий тараққиёти, хотираномаларда образлиликни юзага келтирувчи сужет ва композицион бирликлар тизимида талқин қилинганлиги лойиҳада монография мазмунини бойитилишида ўз аксини топган;
хотираномаларда эпистоляр жанр элементларининг фаол қўлланиши ва улар орқали қаҳрамон шахсияти, руҳий ҳолати, характери янада чуқурроқ очилиши ўзбек биографик асарларида  “интим-автобиографик услуб” ва “биографик метод”нинг мураккаб вақт структурасида қўлланилиши  очиб берилганлиги ҳақидаги хулосалардан диссертациянинг тадқиқот натижалари ва материалларидан давлат илмий-техник дастури доирасидаги 2021-2023-йилларда бажарилган ПФ-201912258 рақамли “Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили  ва адабиёти университетининг 2025-йил 27-майдаги 01/4-2153-сон маълумотномаси). Натижада биографик асарнинг генезиси, антик давр адабиётининг тадрижий такомили,  ғояси, биографик асар қаҳрамонларига хос характер хусусиятлари, ҳаёт ва ўлим муаммосига алоқадор мотивлар таҳлили ҳақидаги фикр-мулоҳазалардан китобхон дунёқараши кенгайишига хизмат қилган;
          турли даврларда яратилган тадқиқотларда ижодкор қиёфасини яратишга  кенг эътибор қаратилаётганлиги миллий-маънавий қадриятларимиз мустаҳкамланишига сабаб бўлганлиги бўйича ишлаб чиқилган тавсиялардан Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг Абдулла Қодирий таваллудининг 130 йиллиги, Ойбек таваллудининг 119 йиллиги, Абдулла Қаҳҳор таваллудининг 117 йиллигига бағишлаб ўтказилган  Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг қатор тадбирлари ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг 2025-йил 9-январдаги 01-03/3-сон маълумотномаси). Натижада биографик асарларда ижодкор шахси қиёфасини ҳаётий фактлар асосида тасвирлаш орқали тингловчилар билимининг кенгайишига эришилган;
диссертация  натижалари асосида “Маърифат шуъласи” кўрсатувини (Абдулла Қодирий, Ойбек, Абдулла Қаҳҳорларнинг ҳаёт йўллари, асарлари таҳлилига бағишланган) бир қатор сонлари тайёрланиб, эфирга узатишда фойдаланилган (Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси Самарқанд вилояти телерадиоканалининг 2025-йил 10-январдаги 01-07/23-сон маълумотномаси). Натижада мазкур кўрсатувлар мазмуни янги илмий-адабий манбалар билан бойитилгани эътироф этилган.