Ўрмонов Дадахон Ғолибжон ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Фарғона водийси флорасидаги Лимониум отолепис ва Лимониум ферганенсе турларининг кимёвий таркиби ҳамда биологик фаоллиги», 02.00.10 – Биоорганик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.PhD/К790.
Илмий раҳбар: Ибрагимов Алиджан Аминович кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, PhD.03/30.12.2019.К.05.01.
Расмий оппонентлар: Арипова Салимахон, кимё фанлари доктори, профессор; Исаев Юсуп Тожимаматович, кимё фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Қўқон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Лимониум отолепис ва Лимониум ферганенсе ўсимликларининг кимёвий таркибини физик-кимёвий усуллар ёрдамида аниқлаш, уларнинг экстрактлари биологик фаоллигини баҳолаш ҳамда ўсимлик экстрактлари асосида кўп функсияли нанозимлар олиш ва уларни тавсифлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор ЮССХ усулидан фойдаланган ҳолда Л. отолепис ва Л. ферганенсе ер устки қисми полифенол таркиби таҳлил қилинди, натижада апигенин, галл кислота, изорамнетин, рутин каби флавоноидлари мавжудлиги исботланган;
ИБП-ОЕС усулида Л. отолепис ва Л. ферганенсе ер устки қисмлари минерал таркиби ўрганилиб, уларни ўсиш муҳитига қараб кескин фарқ қилиши аниқланган;
Ўрта Осиё ҳудудида ўрганилган Лимониум турлари орасидан биринчи бўлиб Л. отолепис ер устки қисми спиртли экстрактидан апигенин флавоноиди соф ҳолда ажратиб олинган ва структураси физикавий усуллар билан исботланган;
Л. отолепис илдизи сувли ва спиртли экстрактлари ҳамда улар асосида олинган таннин-формалдегид смола термик барқарорликлари термогравиметрик усулда аниқланган;
Л. отолепис спиртли экстрактидан олинган хлороформ, этиласетат ва сув-спиртли фракцияларини антимикробиал хоссалари исботланган;
Л. отолепис спиртли экстрактидан олинган этиласетатли фракция сифат таркибини ўрганиш учун СХ-МС усули қўлланилган ва бир қанча полифенол бирикмалар мавжудлиги аниқланган;
илк бор Л. отолепис илдизи спиртли экстрактини қўллаган ҳолда, антимикроб ва фермент хоссали нанозимлар синтез қилинган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Л. отолепис ва Л. ферганенсе ўсимликлари кимёвий таркиби ва биологик фаолликларини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Л. отолепис ва Л. ферганенсе ўсимликлари кимёвий таркиби аниқлашга доир натижалардан “Физикавий тадқиқот усуллари” номли ўқув қўлланма тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2025 йил 7 октябр 387-сонли буйруғи, 427352-сонли нашр рухсатномаси). Натижада, олий ўқув юртларида ушбу фан бўйича талабаларга машғулот олиб бориш имконини берган;
Л. отолепис ўсимлигининг кимёвий таркиби ва биологик фаолликларини аниқлаш натижаларидан Қозоғистон Республикасининг Назарбоев университети “Табиий ресурслардан олиниб, допеланган углерод наноагрегатлари асосида нанозим ва антимикроб воситаларнинг янги синфини ишлаб чиқиш ва потенциал саноатлаштириш” мавзусидаги илмий-амалий лойиҳасида фойдаланилган (Қозоғистон Республикасининг Назарбоев университетининг 2025 йил 17 июндаги маълумотномаси). Натижада, ажратиб олинган биологик фаол бирикмаларнинг углерод наноагрегатлари билан функсионал интеграцияси асосида юқори каталитик ва антимикроб фаолликка эга бўлган нанозим тизимларини яратиш имконини берган.