Нурбаева Марварид Тавакаловнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): Алишер Навоий ижодида мавъиза 10.00.02 – Ўзбек адабиёти (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № Б2025.2.PhD/Fil3348
Илмий раҳбарнинг фамилияси, исми, шарифи, илмий даражаси ва унвони: Раджабова Буробия Тангировна, Ўзбек тили, адабиёти ва фолклори институти етакчи илмий ходими, филология фанлари номзоди, доцент
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ўзбек тили, адабиёти ва фолклори институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ўзбек тили, адабиёти ва фолклори институти, DSc.02/30.12.2019.Fil.46.01.
Расмий оппонентлар: Жаббаров Нурбой Абдуҳакимович, филология фанлари доктори, профессор; Ражабова Маърифат Бақоевна, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Низомий номидаги Тошкент давлат миллий педагогика университети.
Диссертация йўналиши: назарий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Ўзбек мумтоз адабиётдаги мавъизанинг генезисини, мазмун-моҳиятини аниқлаш, асосан, Алишер Навоий ижодиётида тутган ўрнини ёритиш орқали мавъизанинг бадиий ва ғоявий жиҳатларини очиб беришдан иборатдир.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
мавъизанинг асоси, вужудга келиш тарихи ва такомили, қўлланиш ўринлари ҳамда шарқ адабиётидаги роли очиб берилган;
Алишер Навоийгача бўлган ўзбек адабиётида мавъизанинг аҳамияти, асосий вазифаларига аниқлик киритилиб, тариқат вакиллари ҳамда соҳиби девон шоирлар ижоди орқали тараққиёт тамойиллари асосланган;
Алишер Навоий лирик асарларининг жанрий табиатидан келиб чиққан ҳолда мавъиза талқинидаги ўзига хосликлар таҳлил этилиб, хусусан, ғазал, қитʼа, рубоий, фард каби жанрларнинг ғоя ҳамда бадииятини белгилашда мавъизанинг ўрни далилланган;
Мавъизаларнинг ифода имкониятлари Алишер Навоийнинг “Хамса”, “Лисон ут-тайр”, “Насойим ул-муҳаббат” каби эпик асарлари воситасида очиб берилган.
IV. Тадқиқотнинг амалий натижаси қуйидагилардан иборат:
Алишер Навоий асарларидаги мавъизаларни таҳлил қилиш орқали, бадиий матнлардаги ахлоқий-маънавий ғояларнинг теранлиги очиб берилди. Натижада замонавий мавъизашунослик, адабий-танқид ва диний-маърифий тарғиботда фойдаланиш учун бой манба яратилди. Тадқиқот натижасида Навоий асарларидаги панд-насиҳат шакллари, тасаввуфий ва ахлоқий ғоялар, мавъизанинг услубий хусусиятлари таҳлил қилиниб, уларни таълимий-маърифий жараёнларга татбиқ этиш самаралари кўрсатилди.
Диссертация натижалари ўзбек тили ва адабиёти ўқитувчилари, диний-маърифий соҳа вакиллари ҳамда маданият кишилари учун маънавий-маърифий тарғибот материалларини тайёрлашда амалий ёрдам беради.
Тадқиқот давомида Навоий лирикаси ва насрий асарларида мужассам мавъизавий ғоялар поетик ифода билан уйғун ҳолда таҳлил қилиниб, бадиий асардаги ахлоқий-маънавий мазмуннинг эстетик юксакликда акс этиши аниқлаб берилди. Бу ҳолат Навоий асарларининг дидактик таъсирини замонавий бадиий-эстетик талқинлар нуқтайи назаридан баҳолаш имконини яратади.
Тадқиқот натижалари Алишер Навоий асарларидаги мавъизавий қатламни ўрганиш орқали, уларни ўқув жараёнида (мактаб ва олий таълимда) маънавий-маърифий тарбия воситаси сифатида қўллашга хизмат қилади. Шу маънода мазкур тадқиқот ўзбек адабиёти тарихи ва тасаввуф тарихи каби фанлардан яратиладиган дарслик ва қўлланмаларнинг такомиллашувига хизмат қилиши мумкин.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
“Алишер Навоий ижодида мавъиза” мавзуси бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Диссертацияда ишлаб чиқилган назарий ва амалий хулоса, тавсия ҳамда ишланмалар асосида Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2023-2024 йилларда бажарилган АЛ-662205561 рақамли “Алишер Навоий муаллифлик корпусини яратиш (“Хазойин ул-маоний” куллиётидаги ғазаллар асосида)” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетнинг 2025-йил 25-июндаги №01/4-2727-сон маълумотномаси). Натижада муаллифлик корпуси маълумотлар базаси “Алишер Навоий ижодида мавъиза” мавзусига оид назарий маълумотлар билан бойишига эришилган.
Ўзбекистондаги Ҳайдар Алиев номидаги Озарбайжон Маданият Маркази 2021–2024-йиллар учун мўлжалланган ЎА-21-24 рақамли “Туркий халқлар, Ўзбек-Озарбайжон адабий-маданий алоқалар” мавзусидаги фундаментал лойиҳасида ушбу диссертациянинг маълум қисмларидан фойдаланилди. (Озарбайжон Республикасининг Ўзбекистондаги Элчихонаси ҳузуридаги Ҳайдар Алиев номидаги Озарбайжон Маданияти Марказининг 23.10.2025 йилдаги №154/АЗЕ рақамли маълумотномаси). Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ўзбек тили, адабиёти ва фолклори институти мақсадли таянч докторанти Нурбаева Марварид Тавакаловнанинг “Алишер Навоий ижодида мавъиза” мавзусидаги диссертация иши натижалари (мақолалар)дан қуйидаги ёʻналишларда фойдаланилди:
1. “Ўзбек тили ва адабиёти”, “Тамаддун нури”, “Хоразм Маъмун академияси ахборотномаси” каби журналларда эълон қилинган илмий мақолаларида мавъизанинг ўзбек адабиётида тутган ўрни ва аҳамияти очиб берилган. Лойиҳанинг асосий мақсадларини амалга оширишда улардан фойдаланилган ва улар тегишли тартибда ҳисоботларда кўрсатилган.
2. Тадқиқот доирасида Шарқ адабиёти, хусусан, ўзбек адабиётида мавъизанинг ўрни ва қиймати, унинг Х-ХV аср ўзбек адиблари ижодида аксланиши масаласи “Хамса”, “Маҳбуб ул-қулуб”, “Насойим ул-муҳаббат” каби асарлари мисолида лойиҳа хулосаларига киритилган.
3. “Мавъиза хусусида”, “Алишер Навоий ижодида мавъиза”, “Навоийгача бўлган ўзбек адабиётида мавъиза” каби илмий мақолаларидан фойдаланилганлиги лойиҳа ҳисоботларида ўз аксини топган.
Ўзбек мумтоз адабиётида мавъиза йўналишидаги асарлар, лирик ҳамда эпик тур жанрларида мавъизаларнинг ўрни ва ифодаланиш “хусусиятларининг ўзига хос жиҳатларини асослаш билан боғлиқ илмий хулосалардан “Ғазал бўстони”, “Таълим ва тараққиёт” номли дастурларнинг ссенарийларида 2023-2024 йиллар ҳамда 2025-йил январ ва феврал ойлари сонлари тадқиқотда акс этган мавъизанинг асоси, вужудга келиш тарихи ва такомили, қўлланиш ўринлари ҳамда шарқ адабиётидаги роли каби масалалар борасида тадқиқотчи билан бевосита суҳбат олиб борилган. (“Ўзбекистон” радиоканали ДМнинг 2025-йил 16-сентябрдаги 05-09-1452-сон маълумотномаси). Ушбу тадқиқот ишида Алишер Навоий асарларидаги мавъизавий унсурларни таҳлил қилиш орқали бадиий матнлардаги ахлоқий-маънавий ғояларнинг теранлиги очиб берилган. Навоий асарларидаги панд-насиҳат шакллари, тасаввуфий ва ахлоқий ғоялар, мавъизанинг услубий хусусиятлари таҳлил қилиниб, уларни таълимий-маърифий жараёнларга татбиқ этиш самаралари далилланган. Алишер Навоий асарларидаги мавъизавий қатламни ўрганиш орқали уларни ўқув жараёнида (мактаб ва олий таълимда) маънавий-маърифий тарбия воситаси сифатида қўллашга хизмат қилиши, айниқса, поетик нутқдаги ахлоқий тарғибот методикасини ишлаб чиқишда асос бўла олиши, шу маънода мазкур тадқиқот Ўзбек адабиёти тарихи ва Тасаввуф тарихи каби фанлардан яратиладиган дарслик ва қўлланмаларнинг такомиллашувига хизмат қилиши мумкинлиги ҳақида ҳам фикр билдирилган.
