Саттаралиева Хаётхон Ботирали қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Тухумдонлар склерополикистози бор аёлладра экстракорпорал уруғлантириш натижаларини оптималлаштириш», 14.00.01 – Акушерлик ва гинекология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.PhD/Tib4396.
Илмий раҳбар: Асранкулова Дилорамхон Бахтияровна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc. 04/07.06.2024.Tib.95.03.
Расмий оппонентлар: Ахмаджонова Гулноза Мурадовна, тиббиёт фанлари доктори (DSc), доцент, Магзумова Наргиза Махкамовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: тухумдонлар склерополикистози мавжуд аёлларни экстракорпорал уруғлантириш дастурида клиник-фенотипик хусусиятларга кўра шахсга йўналтирилган индивидуал даволаш дастурини ишлаб чиқиш ҳамда уни қўллаш орқали экстракорпорал уруғлантириш самарадорлигини ошириш.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
тухумдонлар склерополикистози мавжуд аёлларда унинг клиник фенотиплари (A, B, C, D) бўйича клиник, гормонал ва лаборатор кўрсаткичларнинг ўзига хос хусусиятлари тизимли равишда ўрганилиб, лютеинловчи гормон, унинг фолликул стимулловчи гормонга нисбати (ЛГ/ФСГ), кортизол, антимюллер гормони, лептин, юқори ва паст зичликдаги липопротеидлар ҳамда глюкозага толерантликнинг бузилиши кўрсаткичларининг тана масса индекси билан узвий боғлиқлиги аниқланган;
тухумдонлар склерополикистозида ЛГ/ФСГ ва ДГЕА-С- дегидроэпиандростерон сульфат каби лаборатор қийматларнинг ҳайз бузилиши турига боғлиқ эмаслиги, тана вазни ортиши эса тухумдон ҳажми, фолликулалар сони ва диаметрининг ортиши билан боғлиқлиги аниқланган, бу морфо-функционал ва лаборатор ўзгаришларнинг экстракорпорал уруғлантириш самарадорлигини ошириши исботланган;
тухумдонлар склерополикистози ТПКС фенотипини ҳисобга олган ҳолда флутамид, мелатонин каби эндокрин модуляторларни комплекс қўлланилиши клиник кўрсаткичларни яхшилаши, ооцитлар ва эмбрион морфо-функционал сифатини оширишда самарали эканлиги исботланган;
тухумдонлар склерополикистози билан боғлиқ бепуштликни даволашда ишлаб чиқилган шахсга йўналтирилган индивидуал тайёргарлик дастури эмбрион имплантацияси частотасини 0,40±0,12 бирликка ошириши, клиник ҳомиладорлик частотасини 18,4% га кўпайтириши ҳамда ҳомила тушиши ҳолатларини 5,3% га камайтириши билан даволаш самарадорлигини ошириши илмий жиҳатдан асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Тухумдонлар склерополикистози бор аёлладра экстракорпорал уруғлантириш натижаларини оптималлаштиришга қаратилган тадқиқотнинг илмий натижаларига кўра:
биринчи илмий янгилик: тухумдонлар склерополикистози мавжуд аёлларда унинг клиник фенотиплари (A, B, C, D) бўйича клиник, гормонал ва лаборатор кўрсаткичларнинг ўзига хос хусусиятлари тизимли равишда ўрганилиб, лютеинловчи гормон, унинг фолликул стимулловчи гормонга нисбати (ЛГ/ФСГ), кортизол, антимюллер гормони, лептин, юқори ва паст зичликдаги липопротеидлар ҳамда глюкозага толерантликнинг бузилиши кўрсаткичларининг тана масса индекси билан узвий боғлиқлиги аниқланганлиги Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти Эксперт кенгаши илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан 2024 йил 26 апрель 01-02/4-t-25-сон билан тасдиқланган ва «Поликистоз тухумдонлар синдромида ЭКУ муолажасига тайёрлаш дастурини такомиллаштириш усули» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик Фарғона шахар тиббиёт бирлашмасининг 2024 йил 15 майдаги 01-08/839-сон ва Республика ихтисослаштирилган она ва бола илмий-амалий тиббиёт маркази Андижон филиалининг 2025 йил 18 майдаги 24-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2024 йил 13 ноябрдаги 19/43-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: тухумдонлар склерополикистози клиник фенотипларини клиник-лаборатор ҳамда морфо-функционал кўрсаткичларга боғлиқ равишда тизимли ўрганиш бу касалликка чалинган аёллар репродуктив саломатлигини эрта баҳолаш ва бепуштликнинг олдини олиш имконини яратади. Иқтисодий самарадорлиги: Тухумдонлар склерополикистози мавжуд аёлларда клиник фенотиплар (A, B, C, D) бўйича клиник, гормонал ва лаборатор кўрсаткичларни тана масса индекси (ТМИ) билан боғлиқ ҳолда стратификация қилишга асосланган ушбу ёндашув иқтисодий самарадорликни баҳолаш нуқтаи назаридан қиёсий таҳлил асосида ўрганилди, бунда стандарт диагностика моделида ҳар бир бемор учун ўртача харажат C₁=(гормонал таҳлиллар+метаболик тестлар+қўшимча текширувлар)=600-700 минг сўм, таклиф этилаётган фенотипга йўналтирилган мақсадли диагностика моделида эса C₂=300-350 минг сўм ни ташкил этди, иқтисодий тежамкорлик эса ΔC=C₁-C₂=300–350 минг сўм/бемор формуласи асосида ҳисобланди, натижада n=100 бемор учун умумий йиллик иқтисодий самара ΣΔC=n×ΔC=30-35 млн сўмни ташкил қилади. Шу билан бирга фенотипга мос диагностика орқали ортиқча таҳлиллар сонини камайтириш, нотўғри ёки самарасиз даволаш ҳолатларини қисқартириш ҳамда асоратлар ривожланиш хавфини пасайтириш натижасида билвосита харажатлар (даволаш муддатининг узайиши, қўшимча дори воситалари, қайта мурожаатлар) ҳам камайиши кузатилиб, умумий иқтисодий самарадорликни қўшимча равишда 12-15% га орттириш имконини беради;
иккинчи илмий янгилик: тухумдонлар склерополикистозида ЛГ/ФСГ ва ДГЕА-С- дегидроэпиандростерон сульфат каби лаборатор қийматларнинг ҳайз бузилиши турига боғлиқ эмаслиги, тана вазни ортиши эса тухумдон ҳажми, фолликулалар сони ва диаметрининг ортиши билан боғлиқлиги аниқланган, бу морфо-функционал ва лаборатор ўзгаришларнинг экстракорпорал уруғлантириш самарадорлигини ошириши исботланганлиги Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти Эксперт кенгаши илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан 2024 йил 26 апрель 01-02/4-t-25-сон билан тасдиқланган ва «Поликистоз тухумдонлар синдромида ЭКУ муолажасига тайёрлаш дастурини такомиллаштириш усули» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик Фарғона шахар тиббиёт бирлашмасининг 2024 йил 15 майдаги 01-08/839-сон ва Республика ихтисослаштирилган она ва бола илмий-амалий тиббиёт маркази Андижон филиалининг 2025 йил 18 майдаги 24-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2024 йил 13 ноябрдаги 19/43-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: тухумдонлар склерополикистозида морфо-функционал ва лаборатор ўзгаришларни комплекс баҳолашга асосланган диагностик ёндашув экстракорпорал уруғлантириш самарадорлигини олдиндан прогноз қилиш, овуляцияни стимуляция қилиш тактикасини индивидуаллаштириш натижасида беморларнинг руҳий-ижтимоий юкининг пасайиши ва ҳаёт сифатини яхшилаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: амалиётда қўлланиладиган стандарт алгоритмларда ҳайз бузилиши турига йўналтирилган қўшимча гормонал ва лаборатор текширувлар ўтказилиши ҳар бир бемор учун ўртача 900–1000 минг сўм тўғридан-тўғри харажатни талаб этади, таклиф этилаётган ёндашувда эса лаборатор кўрсаткичларнинг ҳайз бузилиши турига боғлиқ эмаслиги инобатга олиниб, ташхислашнинг асосий йўналиши тана вазни ва тухумдонларнинг морфологик параметрларини баҳолашга қаратилгани сабабли диагностик харажатлар 450–500 минг сўмгача камайиши аниқланди. Натижада ҳар бир бемор учун 400–500 минг сўмгача иқтисод қилиниши, 100 бемор ҳисобида эса йиллик 40–50 млн сўмгача молиявий маблағни тежаш имконини беради;
учинчи илмий янгилик: тухумдонлар склерополикистози ТПКС фенотипини ҳисобга олган ҳолда флутамид, мелатонин каби эндокрин модуляторларни комплекс қўлланилиши клиник кўрсаткичларни яхшилаши, ооцитлар ва эмбрион морфо-функционал сифатини оширишда самарали эканлиги исботланганлиги Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти Эксперт кенгаши илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан 2024 йил 26 апрель 01-02/4-t-25-сон билан тасдиқланган ва «Поликистоз тухумдонлар синдромида ЭКУ муолажасига тайёрлаш дастурини такомиллаштириш усули» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик Фарғона шахар тиббиёт бирлашмасининг 2024 йил 15 майдаги 01-08/839-сон ва Республика ихтисослаштирилган она ва бола илмий-амалий тиббиёт маркази Андижон филиалининг 2025 йил 18 майдаги 24-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2024 йил 13 ноябрдаги 19/43-сон хулосаси). Иқтисодий самарадорлиги: ТПКС фенотипини ҳисобга олган ҳолда Флутамид ва Мелатонинни қўшимча қўллашга асосланган терапевтик ёндашувнинг иқтисодий самарадорлиги дори воситаларининг таннархига асосланган харажатлар таҳлили орқали баҳоланди, бунда стандарт протоколда қўлланиладиган қўшимча гормон препаратлари ва такрорий стимуляция курсларининг ўртача таннархи Cₛ=Σ(Pᵢ×Qᵢ)≈4,8-5,2 млн сўм/бемор ни ташкил этган бўлса, Флутамид ва Мелатонин қўшимчаси билан бойитилган фенотипга йўналтирилган терапияда дори воситаларининг жами таннархи Cₙ=(PF×QF+PM×QM+ΣPбазавий)≈3,6-3,9 млн сўм/бемор гача камайган, шу асосда тўғридан-тўғри дори харажатлари бўйича иқтисодий самара ΔCd=Cₛ-Cₙ≈1,2-1,5 млн сўм/бемор формуласи билан ҳисобланди. Қўшимча равишда, дори воситаларининг клиник самарадорлиги ошиши ҳисобига даволаш давомийлиги қисқариши (T↓) ва такрорий курслар эҳтиёжининг камайиши (N↓) ҳисобга олинганда умумий иқтисодий самара E=ΔCd×N+(T↓×Cкунлик) кўринишида ифодаланиб, n=100 бемор учун йиллик тўғридан-тўғри дори харажатлари бўйича иқтисод 120-150 млн сўмни ташкил қилади.
тўртинчи илмий янгилик: тухумдонлар склерополикистози билан боғлиқ бепуштликни даволашда ишлаб чиқилган шахсга йўналтирилган индивидуал тайёргарлик дастури эмбрион имплантацияси частотасини 0,40±0,12 бирликка ошириши, клиник ҳомиладорлик частотасини 18,4% га кўпайтириши ҳамда ҳомила тушиши ҳолатларини 5,3% га камайтириши билан даволаш самарадорлигини ошириши илмий жиҳатдан асосланганлиги Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти Эксперт кенгаши илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан 2024 йил 26 апрель 01-02/4-t-25-сон билан тасдиқланган ва «Поликистоз тухумдонлар синдромида ЭКУ муолажасига тайёрлаш дастурини такомиллаштириш усули» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: ушбу янгилик Фарғона шахар тиббиёт бирлашмасининг 2024 йил 15 майдаги 01-08/839-сон ва Республика ихтисослаштирилган она ва бола илмий-амалий тиббиёт маркази Андижон филиалининг 2025 йил 18 майдаги 24-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2024 йил 13 ноябрдаги 19/43-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ишлаб чиқилган шахсга йўналтирилган индивидуал тайёргарлик дастурини қўллаш ТПКС билан оғриган аёлларда репродуктив функциянинг тикланишига, табиий ҳомиладорлик ҳолатлари улушининг ошишига ҳамда ёрдамчи репродуктив технологияларга, хусусан экстракорпорал уруғлантиришга бўлган эҳтиёжнинг камайишига олиб келди. Иқтисодий самарадорлиги: стандарт даволаш тактикасида битта қўшимча ЭКУ цикли ва унга тайёргарлик билан боғлиқ ўртача харажат C₁=12-15 млн сўм ни ташкил этади. Индивидуал тайёргарлик дастури қўлланилиши натижасида клиник ҳомиладорликка биринчи уринишда эришилган ҳолатлар улуши ортиши сабабли камида бир маротаба такрорий ЭКУ циклини ўтказиш заруратининг олди олинди. Тадқиқот кўлами доирасида такрорий ЭКУдан сақланиб қолинган ҳолатлар сони n=25 ни ташкил этгалиги хисобга олинганда иқтисодий самара қуйидаги формула асосида ҳисобланди: ΣE₁=C₁×n=15 млн×25=375 млн сўм. Қўшимча равишда, ҳомила тушиши ҳолатларининг 5,3% га камайиши натижасида стационар даволаш, қўшимча диагностика, медикаментоз терапия ва реабилитация билан боғлиқ харажатлар қисқарди. Бир ҳолатга тўғри келадиган ўртача қўшимча харажат C₂≈2,0-2,5 млн сўм деб қабул қилинганда ва олди олинган ҳолатлар сони n=10 ни ташкил этганини ҳисобга олсак, қўшимча иқтисодий самара: ΣE₂=C₂×m≈2,5 млн×10=25 млн сўм ни ташкил этади. Шу тариқа, умумий иқтисодий самара қуйидаги ифода билан аниқланди: ΣE=ΣE₁+ΣE₂=375 млн+25 млн=400 млн сўм. Олинган натижалар ишлаб чиқилган шахсга йўналтирилган индивидуал тайёргарлик дастурини клиник амалиётга жорий этиш репродуктив даволаш самарадорлигини ошириш билан бир қаторда соғлиқни сақлаш тизими харажатларини сезиларли даражада оптималлаштириш имконини беради.