Садинов Фазлиддин Пардаевичнинг филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбек тилининг ветеринария терминологияси” 10.00.01 – Ўзбек тили (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2021.3.PhD/Fil1937
Илмий раҳбар: Абдиев Муродқосим Болбекович, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат чет тиллар институти
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети, DSc.03/30.12.2019.Fil.02.03
Расмий оппонентлар: Жабборов Хўжамурод, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Эрматов Ихтиёр Ризоқулович, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ветеринария терминларининг структур, семантик, лексикографик хусусиятларини очиб бериш, мавзуий гуруҳини белгилаш ҳамда соҳа терминлари қўлланишининг бир хиллигини таъминлашни аниқлаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ветеринария терминологик тизимининг вужудга келиш тарихи, ижтимоий, лисоний омиллари ёритилиб, ветеринария терминларининг идеографик ҳамда изоҳли луғатини тузишнинг кўп компонентли, ўз ва ўзлашган терминлар шаклланишининг луғавий, семантик, лексикографик тамойиллари асосланган;
ветеринария терминлари турли тилларга хос истилоҳлардан ташкил топганлиги, ветеринария терминологиясининг лингвистик параметрларидаги куйдир+ги, кўтар+ам каби аффиксация, қора+сон, кўк+мараз каби композицион, жигар тўқималари, катта қорин алкалози каби бирикмали, туя чечаги, қўчқор эпидидимити сингари семантик ва Осиё тоуни, Рингер эритмаси каби эпонимик усуллар билан бойиб бориши исботланган;
стоматит, астма, кетонурия каби ветеринария мутахассислари лексиконида қўлланадиган ўзлашма терминларни миллийлаштириш юзасидан қилов, кўксов, босқоқ сингари терминлар тавсия этилиб, уларнинг оғзаки нутқда қулайлиги, халқчиллиги, барча шеваларга мос келиши далилланган;
соҳада ишлатиладиган кимёвий терминлар қўлланишидаги ҳар хилликларни бартараф этиш, уларнинг тарихий тараққиёти, бошқа тиллардан ўзлашиш сабаблари ҳамда кимёвий терминларнинг пайдо бўлишида табиий ҳодисалар, ҳайвонлар миграцияси, макон билан боғлиқ жиҳатлари очиб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқотда қўлга киритилган назарий ва амалий натижалари соҳа терминларини тартибга солиш, шунингдек, соҳага доир луғавий бирликларни тадқиқ қилиш асосида:
ветеринария терминологик тизимининг вужудга келиш тарихи, ижтимоий, лисоний омиллари ёритилиб, ветеринария терминларининг идеографик ҳамда изоҳли луғатини тузишнинг кўп компонентли, ўз ва ўзлашган терминлар шаклланишининг луғавий, семантик, лексикографик тамойиллари асосланган ўринлардан Самарқанд телеканали орқали 2024-йил октабр ойи давомида эфирга узатилган “Диёр янгиликлари” информацион дастури сценарийларини шакллантиришда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Миллий телерадиокомпанияси Самарқанд вилоят телерадиокомпаниясининг 2024-йил 16-ноябрдаги 01-07/343-сон маълумотномаси). Натижада кўрсатувнинг илмий савияси ва аҳамияти ошишига хизмат қилган.
ветеринария терминлари турли тилларга хос истилоҳлардан ташкил топганлиги, ветеринария терминологиясининг лингвистик параметрларидаги куйдир+ги, кўтар+ам каби аффиксация, қора+сон, кўк+мараз каби композицион, жигар тўқималари, катта қорин алкалози каби бирикмали, туя чечаги, қўчқор эпидимити сингари семантик ва Осиё тоуни, Рингер эритмаси каби эпонимик усуллар билан бойиб бориши исботганлигига оид илмий-назарий қарашлардан ЎзРФА ҚҚБ Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институти томонидан 2017–2020-йилларда бажарилган ФА-Ф1-ОО5-рақамли “Қорақалпоқ фолклоршунослиги ва адабиётшунослигини тадқиқ этиш” мавзусидаги фундаментал лойиҳада фойдаланилди (ЎзРФА ҚҚБ Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтининг 2025-йил 12-июндаги 348/1-сонли маълумотномаси). Тадқиқот натижаларини амалий қўллаш фундаментал лойиҳа доирасида тайёрланган илмий мақолалар ҳамда монографиялар илмий савиясини оширишга хизмат қилган.
стоматит, астма, кетонурия каби ветеринария мутахассислари лексиконида қўлланадиган ўзлашма терминларни миллийлаштириш юзасидан қилов, кўксов, босқоқ сингари терминлар тавсия этилиб, уларнинг оғзаки нутқда қулайлиги, халқчиллиги, барча шеваларга мос келиши далилланган ўринлардан Ветеринария илмий тадқиқот институтда 2021–2022-йилларда бажарилган А–БК–2021–486-сонли “Қорамоллар қон паразитар телирёз касаллигига қарши вакцина яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳасини амалга оширишда фойдаланилди (Ветеринария илмий тадқиқот институтининг 2024-йил 6-ноябрдаги 27/1-416-сонли маълумотномаси). Тадқиқот натижаларини қўллаш лойиҳа доирасида тайёрланган илмий мақолалар ва тўпламларнинг ҳамда олиб борилган тадқиқотлар илмий савиясини оширишга хизмат қилган;
соҳада ишлатиладиган кимёвий терминлар қўлланишидаги ҳар хилликларни бартараф этиш, уларнинг тарихий тараққиёти, бошқа тиллардан ўзлашиш сабаблари ҳамда кимёвий терминларнинг пайдо бўлишида табиий ҳодисалар, ҳайвонлар миграцияси, макон билан боғлиқ жиҳатлари очиб берилганлигига оид хулосалардан Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети ҳузуридаги Давлат тилида иш юритиш асосларини ўқитиш ва малака ошириш маркази томонидан олиб борилган 2022–2023-йилларда бажарилган АЛ-442105872-рақамли “Кимё атамаларининг изоҳли луғатини яратиш” (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети ҳузуридаги Давлат тилида иш юритиш асосларини ўқитиш ва малака ошириш маркази томонидан берилган 2024-йил 7-ноябрдаги 1593-сонли маълумотномаси) мавзусидаги амалий лойиҳасини амалга оширишда фойдаланилди. Натижада лойиҳа ишининг ветеринария билан боғлиқ терминларини ишлатиш ўринлари бугунги кун учун аҳамиятли жиҳатлари билан тўлдирилди.