Махкамов Бахром Азимжоновичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертация ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): «Модификацияланган цеолитли катализаторлар олиш ва уларни нормал гексанни ароматлаш жараёнида қўллаш», 02.00.14 – Органик моддалар ва улар асосида материаллар технологияси (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/Т5248.
Илмий раҳбар: Файзуллаев Нормурот Ибодуллаевич, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент кимё-технология институти Янгиер филиали.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент кимё технология илмий тадқиқот институти, DSc.16/30.12.2019.K/Т.87.01.
Расмий оппонентлар: Ёдгоров Нормуҳаммад, кимё фанлари доктори, профессор; Соттиқулов Элёр Сотимбоевич, техника фанлари доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: маҳаллий хомашёлар асосида модификацияланган юқори каталитик хусусиятга эга бўлган цеолитли катализаторлар олиш ва уларни нормал гексанни бензол гомологларига конверсиялаш жараёнида қўллашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
маҳаллий хомашёлардан турли таркибли юқори кремнийли юқори каталитик хусусиятга эга бўлган цеолитли катализаторлар олинган ва уларнинг тузилиши, фаол марказларининг хоссалари аниқланган;
танланган юқори унумдорлик ва селективликка эга бўлган катализаторларнинг каталитик фаоллигининг уларнинг структур ва морфологик тузилишига боғлиқ эканлиги илмий исботланган;
нормал тузилишли гексанни катализаторлар иштирокида бензол гомологларига конверсиялашнинг каталитик реакция қонуниятлари асосида турли таркибли цеолитли катализаторларнинг мақбул таркиби ишлаб чиқилган;
гидротермал қайта ишлаш усулида олинган юқори унумдорлик ва селективликка эга бўлган Н-ЮКЦ-40, 2%La*2%Cu*8%Zn/Н-ЮКЦ-20, 2%La*2%Cu*8%Zn/Н-ЮКЦ-30 ва 2%La*2%Cu*8%Zn/Н-ЮКЦ-40 таркибли катализаторларнинг барқарорлик хоссаси юқорилиги, ҳамда коксланиш даражаси пастлиги аниқланган;
маҳаллий хомашёлар асосида яратилган катализаторлар иштирокида нормал гексанни конверсиялаб бензол гомологлари ва тармоқланган тузилишли тўйинган углеводородлар олишнинг принципиал технологияси ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Нормал тузилишли гексанни катализаторлар иштирокида каталитик конверсиялаб, бензол гомологлари ва тармоқланган тузилишли тўйинган углеводородлар олиш учун катализаторлар ишлаб чиқариш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
маҳаллий хомашёлар асосида олинган Н-ЮКЦ-40, 2%La*2%Cu*8%Zn/Н-ЮКЦ-20, 2%La*2%Cu*8%Zn/Н-ЮКЦ-30 ва 2%La*2%Cu*8%Zn/Н-ЮКЦ-40 таркибли катализатор Шуртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармасида амалиётга жорий этилган (Шуртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармасининг 2024 йил 28 октябрдаги ОП24/ЭД-4177-сон маълумотномаси). Натижада, янги катализатордан фойдаланиш нормал тузилишли гександан ароматик углеводородлар ва изопарафинлар олиш имконини берган;
олинган катализаторлар иштирокида ароматик углеводородлар ва изопарафинлар олиш технологияси Шуртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармасида амалиётга жорий этилган (Шуртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармасининг 2024 йил 28 октябрдаги ОП24/ЭД-4177-сон маълумотномаси). Натижада, янги таркибли катализаторни импорт ўрнини босувчи катализатор сифатида қўллаб иктисодий самарадорлик кўрсатгичларини ошириш имконини берган.